કર્ણાટક સરકારે બાળકોના માનસિક સ્વાસ્થ્ય અને સુરક્ષાને ધ્યાનમાં રાખીને એક ક્રાંતિકારી નિર્ણય જાહેર કર્યો છે. મુખ્યમંત્રી સિદ્ધારમૈયાએ શુક્રવારે રાજ્યનું બજેટ રજૂ કરતી વખતે જાહેરાત કરી હતી કે કર્ણાટકમાં 16 વર્ષથી ઓછી ઉંમરના બાળકો માટે સોશિયલ મીડિયાના વપરાશ પર પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવશે.
બાળકોમાં વધતા જતા મોબાઈલના ઉપયોગ અને તેની વિપરીત અસરોને રોકવા માટે આ મહત્વનું પગલું લેવામાં આવ્યું છે. આ સાથે કર્ણાટક આવો કડક નિર્ણય લેનાર દેશનું પ્રથમ રાજ્ય બન્યું છે. અગાઉ આંધ્રપ્રદેશ અને ગોવાએ પણ આવા પ્રતિબંધ અંગે વિચારણા કરવાની વાત કરી હતી.
સરકારમાં લાંબા સમયથી ચાલતી હતી ચર્ચા
બાળકો માટે સોશિયલ મીડિયા પર નિયમન લાવવાનો વિચાર રાજ્ય સરકારમાં ઘણા સમયથી ચર્ચામાં હતો.
- આઈટી મંત્રી પ્રિયાંક ખડગેએ અગાઉ વિધાનસભામાં જણાવ્યું હતું કે સરકાર આર્ટિફિશિયલ ઈન્ટેલિજન્સ (AI) અને સોશિયલ મીડિયાના જવાબદાર ઉપયોગ માટેના ઉપાયો તપાસી રહી છે.
- આરોગ્ય મંત્રી દિનેશ ગુંડુ રાવે બાળકોમાં વધતા ‘સ્ક્રીન ટાઈમ’ સામે ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી.
- ભાજપના ધારાસભ્ય સુરેશ કુમારે પણ સરકારને ચેતવણી આપી હતી કે અનિયંત્રિત સોશિયલ મીડિયા બાળકોના શિક્ષણ અને પારિવારિક વાતાવરણને નુકસાન પહોંચાડી રહ્યું છે.
- મુખ્યમંત્રીએ આ બાબતે અગાઉ વિવિધ યુનિવર્સિટીના કુલપતિઓ સાથે પણ ચર્ચા કરી હતી.
વૈશ્વિક સ્તરે સોશિયલ મીડિયા પર નિયંત્રણોની લહેર
માત્ર ભારત જ નહીં, પરંતુ સમગ્ર વિશ્વમાં આ મુદ્દે ચર્ચા ચાલી રહી છે:
- ઓસ્ટ્રેલિયાએ યુવાન વપરાશકર્તાઓ માટે સોશિયલ મીડિયા પર કડક મર્યાદાઓ લાદી છે.
- યુકે અને ફિનલેન્ડ પણ આ દિશામાં સેફગાર્ડ્સ તૈયાર કરી રહ્યા છે.
- ફ્રાન્સ અને સ્પેન જેવા યુરોપિયન દેશોમાં શાળાઓમાં સ્માર્ટફોન પર પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો છે જેથી વિદ્યાર્થીઓ અભ્યાસ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરી શકે.
પડકારો: શું માત્ર પ્રતિબંધ ઉકેલ છે?
નિષ્ણાતો માને છે કે આ સમસ્યા જેટલી દેખાય છે એટલી સરળ નથી. ભારતના આર્થિક સર્વેક્ષણ 2025-26 મુજબ, સ્માર્ટફોનનો અતિરેક ઊંઘની સમસ્યા, ચિંતા (Anxiety) અને એકાગ્રતામાં ઘટાડો લાવે છે. પરંતુ પ્રતિબંધના અન્ય પાસાઓ પણ છે:
- સાયબર સુરક્ષા અને ડેટા ચોરી: બાળકો જાણતા-અજાણતા લોકેશન, વોઈસ સેમ્પલ અને બ્રાઉઝિંગ આદતો જેવી અંગત વિગતો શેર કરે છે, જેનો ભવિષ્યમાં દુરુપયોગ થઈ શકે છે.
- ઓનલાઈન ગ્રૂમિંગ: ગુનેગારો ગેમિંગ ચેટ્સ અને મેસેજિંગ પ્લેટફોર્મ દ્વારા બાળકોનો વિશ્વાસ જીતીને તેમનું શોષણ કરી શકે છે.
- AI ના જોખમો: આર્ટિફિશિયલ ઈન્ટેલિજન્સ અને અલ્ગોરિધમ બાળકોને કલાકો સુધી વળગી રહેવા મજબૂર કરે છે અને ક્યારેક હાનિકારક સામગ્રી પણ પીરસે છે.
- શીખવાની તકો: બીજી તરફ, સોશિયલ મીડિયા કોડિંગ, સર્જનાત્મકતા અને શીખવા માટેનું પણ માધ્યમ છે.
સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ લાદવાથી બાળકો VPN અથવા નકલી એકાઉન્ટ્સનો ઉપયોગ કરીને છૂપી રીતે સોશિયલ મીડિયા વાપરે તેવી શક્યતા છે. આથી, માત્ર પ્રતિબંધને બદલે વય-આધારિત સુરક્ષા કવચ, પેરેન્ટલ કંટ્રોલ અને ડિજિટલ સાક્ષરતા જેવા મધ્યમ માર્ગ અપનાવવાની જરૂર છે.
