લોકસભાની સીટોની સંખ્યા વધારવા અને મહિલાઓ માટે અનામત લાગૂ કરવા માટે બિલ અંગે સરકાર અને વિપાર્ટી વચ્ચેનો ગતિરોધ ફરી એકવાર ચર્ચામાં છે. સોમવારે સંસદીય કાર્ય મંત્રી કિરેન રિજિજૂએ જણાવ્યું હતું કે, સંવિધાન સંશોધન બિલ અને ડિલિમિટેશન બિલ પસાર કરાવવા માટે સરકાર વિપાર્ટી સાથે સતત વાતચીત કરી રહી છે. તેમણે તમામ પાર્ટીઓને રચનાત્મક સહયોગ આપવા અપીલ કરી હતી. જોકે, લોકસભાના સભ્યોની સંખ્યા વધારવા અને ચૂંટણી મતવિસ્તારોની સીમાઓ ફરીથી નક્કી કરવાના મુદ્દે વિરોધ પાર્ટીઓના વલણ અલગ-અલગ છે.
આ વર્ષે 17 એપ્રિલના રોજ, બંધારણ (131મું સંશોધન) બિલ, 2026 લોકસભામાં પસાર થઈ શક્યું નહોતું. આ બિલમાં લોકસભાની મહત્તમ સભ્ય સંખ્યા વધારીને 850 કરવાની અને 2029ની સામાન્ય ચૂંટણીઓ પહેલાં મહિલાઓ માટે 33 ટકા અનામત લાગૂ કરવાની દરખાસ્ત કરવામાં આવી હતી. આ બિલની તરફેણમાં 298 અને વિરોધમાં 230 મત પડ્યા હતા. પરંતુ, બંધારણીય સુધારા માટે જરૂરી ‘બે-તૃતીયાંશ બહુમતી’ ન મળવાને કારણે તે પસાર થઈ શક્યું નહીં. ત્યારબાદ, સરકારે આની સાથે સંકળાયેલા અન્ય બે બિલ પાછા લઇ લીધા હતા. તેમાંથી એકમાં 2011ની વસ્તી ગણતરીના ઉપલબ્ધ ડેટાના આધારે સીમાંકનની પ્રક્રિયા હાથ ધરવાની દરખાસ્ત હતી, જ્યારે બીજામાં કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો સાથે સંબંધિત ફેરફારોની દરખાસ્ત હતી. ઉલ્લેખનીય છે કે, 2023માં સંસદે ‘નારી શક્તિ વંદન અધિનિયમ’ પસાર કર્યો હતો પસાર કર્યો હતો. જોકે, આ કાયદા હેઠળ મહિલાઓ માટેની અનામતના અમલ પર નવી સીમાંકન પ્રક્રિયા સાથે જોડવામાં આવ્યું છે.
કિરેન રિજિજુએ સોમવારે કોંગ્રેસ અધ્યક્ષ મલ્લિકાર્જૂન ખડગેને લખેલા પત્રમાં એવા આરોપોને નકારી કાઢ્યા હતા કે સરકારે વિપાર્ટીની અવગણના કરી છે અથવા મહત્ત્વપૂર્ણ મુદ્દાઓ પર સર્વસંમતિ સાધવાના પ્રયાસો છોડી દીધા છે. તેમણે કહ્યું હતું કે, વ્યાપક સર્વસંમતિ બનાવવા અને બિલ પર ચર્ચા કરવા માટે સરકારે વિવિધ વિરોધ પાર્ટીઓના પ્રતિનિધિઓ સાથે વાતચીત કરી છે. તેમાં દ્રવિડ મુન્નેત્ર કઝગમ (DMK), સમાજવાદી પાર્ટી, YSR કોંગ્રેસ પાર્ટી, નેશનાલિસ્ટ કોંગ્રેસ પાર્ટી, શિવસેના (UBT), ઓલ ઈન્ડિયા મજલિસ-એ-ઈત્તેહાદુલ મુસ્લિમીન (AIMIM) અને બીજુ જનતા દળનો સમાવેશ થાય છે.
જો કે, લોકસભાની વર્તમાન 543 સીટો જાળવી રાખવા, મહિલાઓ માટે અનામતનો અમલ કરવા અને સીમાંકન માટેની પદ્ધતિ અંગે આ પાર્ટીઓની ચિંતાઓ અલગ-અલગ છે. કોંગ્રેસનું કહેવું છે કે મહિલાઓ માટે 33 ટકા અનામત લોકસભાની હાલની 543 સીટોની અંદર જ આપવી જોઈએ. પાર્ટીના નેતા રાહુલ ગાંધીનું માનવું છે કે સંસદે 2023માં જ મહિલા અનામત કાયદો પસાર કરી દીધો હોવાથી, તેનો અમલ વિલંબ કર્યા વિના તાત્કાલિક થવો જોઈએ.
ચેન્નાઈમાં ‘છાત્રો કી ગૂંજ’ કાર્યક્રમ દરમિયાન રાહુલ ગાંધીએ લોકસભાની સીટોની સંખ્યા વધારવાના પ્રસ્તાવને તમિલનાડુ પર હુમલો ગણાવ્યો હતો. તેમણે ભારપૂર્વક કહ્યું કે કોંગ્રેસ મોદી સરકારને તમિલનાડુના સંદર્ભમાં મનમાની કરવા નહીં દે. કોંગ્રેસે લોકસભાની સીટોની સંખ્યા પર વધુ 25 વર્ષ માટે ‘ફ્રીઝ’ રાખવાની પણ માંગ કરી છે. અગાઉ ઈન્દિરા ગાંધી અને અટલ બિહારી વાજપેયીના કાર્યકાળ દરમિયાન પણ સીટોની સંખ્યામાં વધારો રોકવા માટે આવા જ પગલાં લેવામાં આવ્યા હતા.
લોકસભામાં 37 સીટો ધરાવતી સમાજવાદી પાર્ટીએ આ વર્ષની શરૂઆતમાં સીમાંકન સંબંધિત એક બિલને નિષ્ફળ બનાવવામાં મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવી હતી. ભાજપે પાર્ટીના વડા અખિલેશ યાદવનો સંપર્ક કર્યો છે, પરંતુ એપ્રિલ મહિનાથી તેમના વલણમાં કોઈ ફેરફાર જોવા મળ્યો નથી.
વિપક્ષી નેતાઓનું કહેવું છે કે આગામી વર્ષની શરૂઆતમાં ઉત્તર પ્રદેશ વિધાનસભાની ચૂંટણીઓ યોજાવાની છે. એવામાં, સમાજવાદી પાર્ટી ભાજપના પ્રસ્તાવિત બિલને સમર્થન આપે તેવી શક્યતા ઓછી છે. સમાજવાદી પાર્ટીનું કહેવું છે કે વસ્તી અને જાતિ આધારિત આંકડાઓ વિના મતવિસ્તારોની સીમાઓમાં ફેરફાર કરવાથી રાજકીય પ્રતિનિધિત્વનું સંતુલન અનુચિત રીતે પ્રભાવિત થઇ શકે છે. અખિલેશ યાદવે સરકાર દ્વારા જે ઉતાવળમાં આ પ્રસ્તાવ રજૂ કરવામાં આવ્યો છે તેના પર પણ સવાલ ઉઠાવ્યા છે. તેમણે ચિંતા વ્યક્ત કરી છે કે આનાથી ઉત્તર પ્રદેશનો રાજકીય નકશો બદલાઇ શકે છે.
તમિલનાડુના સત્તાધારી રાજનીતિમાં મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવનારી પાર્ટી DMK, એપ્રિલ મહિનામાં બંધારણીય સંશોધન બિલની વિરુદ્ધમાં મતદાન કરી ચૂકી છે. જોકે, ત્યારબાદ તમિલનાડુમાં વિજય (Vijay) નેતૃત્વ હેઠળની TVK સરકારને સમર્થન આપવાના કોંગ્રેસના નિર્ણયને પગલે DMKએ કોંગ્રેસ સાથેના સંબંધો તોડી નાખ્યા. એવામાં, હાલમાં આ પાર્ટીનું વલણ શું હશે તે અંગે અનિશ્ચિતતા છે. લોકસભામાં DMK ના 22 સભ્યો છે, અને ભાજપ તથા કોંગ્રેસ બંનેની નજર પાર્ટી પ્રમુખ એમ.કે. સ્ટાલિનના સમર્થન પર છે.
કોંગ્રેસના નેતાઓનું કહેવું છે કે 12 ઓગસ્ટના રોજ, DMKએ તમિલનાડુ વિધાનસભામાં એક ઠરાવને સમર્થન આપ્યું હતું. આ ઠરાવમાં મોદી સરકારને અનુરોધ કરવામાં આવ્યો હતો કે લોકસભાની વર્તમાન 543 સીટો યથાવત રાખવામાં આવે અને મહિલાઓ માટે 33 ટકા અનામતની જોગવાઈને સીમાંકન પ્રક્રિયા સાથે જોડ્યા વિના લાગૂ કરવામાં આવે. બીજી તરફ, ભાજપના રણનીતિકારોનું માનવું છે કે જો DMK મતદાનથી દૂર રહેવાનો નિર્ણય લે છે, તો સત્તાધારી પાર્ટી અને વિરોધ પાર્ટી વચ્ચેના મતોનું અંતર ઘટી શકે છે.
એપ્રિલ મહિનામાં બંધારણીય સંશોધન બિલને નિષ્ફળ બનાવવામાં તૃણમૂલ કોંગ્રેસ (TMC)એ પણ મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવી હતી. કોંગ્રેસ નેતા રાહુલ ગાંધીની અંતિમ ક્ષણના અનુરોધ બાદ, અભિષેક બેનર્જી પાર્ટીના 28 સાંસદોમાંથી 21 સાંસદોને મતદાન માટે દિલ્હી મોકલવા સંમત થયા હતા. આ પહેલાં, પાર્ટીએ માત્ર 10 સાંસદોને જ મોકલવાની યોજના બનાવી હતી, કારણ કે ઘણા સાંસદો વિધાનસભા ચૂંટણી સંબંધિત કામગીરીમાં વ્યસ્ત હતા.
જોકે, રાજ્ય વિધાનસભા ચૂંટણીમાં મળેલી હાર બાદ TMCને મોટો ઝટકો લાગ્યો છે. પાર્ટીના 28 લોકસભા સાંસદોમાંથી 20 સાંસદોએ નેતૃત્વ સામે બળવો કર્યો છે. આ ઉપરાંત, પાર્ટીના મોટાભાગના ધારાસભ્યોએ પણ બળવો કરી દીધો છે. આ ઘટનાક્રમને કારણે લોકસભામાં મમતા બેનર્જીના નેતૃત્વ હેઠળની TMCની તાકાત અને રાજકીય પ્રભાવ ખૂબ ઓછો થયો છે. આમ છતા મમતા બેનર્જી બંધારણીય સંશોધન બિલનો વિરોધ કરી રહી છે અને તેમણે તમામ વિરોધ પાર્ટીઓને આ બિલને નિષ્ફળ બનાવવા માટે આહ્વાન કર્યું છે.
મહારાષ્ટ્રના પૂર્વ મુખ્યમંત્રી ઉદ્ધવ ઠાકરેના નેતૃત્વ હેઠળની શિવસેના (UBT) પણ આ બિલના વિરોધમાં છે. જોકે, હવે લોકસભામાં આ પાર્ટીના માત્ર ત્રણ સાંસદો જ છે. પાર્ટીના 6 સાંસદો અલગ થઈને એકનાથ શિંદેના નેતૃત્વ હેઠળના શિવસેના જૂથમાં જોડાઈ ગયા છે; શિંદેના પાર્ટી પાસે હાલમાં લોકસભામાં 13 સાંસદો છે. નેશનાલિસ્ટ કોંગ્રેસ પાર્ટી-શરદચંદ્ર પવાર (NCP-SP)એ આ બિલને સમર્થન આપવાનો સંકેત આપ્યો છે. પાર્ટીનું કહેવું છે કે લોકસભાની સીટોમાં થનારો કોઈપણ વધારો તમામ રાજ્યોમાં 50ના પ્રમાણમાં થવો જોઈએ.
પાર્ટીની આશંકા છે કે માત્ર વસ્તીના આધારે સીટોનું પુનઃવિતરણ કરવામાં આવે, તો જે રાજ્યોએ પોતાની વસ્તી વૃદ્ધિને સફળતાપૂર્વક નિયંત્રિત કરવામાં સફળતા મેળવી છે, તેમાં ખાસ કરીને દક્ષિણ ભારતના રાજ્યો સામેલ છે. NCP-SP નેતા સુપ્રિયા સુલેએ જણાવ્યું છે કે પાર્ટી પોતાનું અંતિમ વલણ નક્કી કરતા પહેલા વિરોધ પાર્ટીના સાથીદારો સાથે આ પ્રસ્તાવ અંગે ચર્ચા કરશે.
લોકસભામાં 8 સીટો ધરાવતી ડાબેરી પાર્ટીઓ બંધારણીય સંશોધન બિલનો સખત વિરોધ કરે છે. આ જૂથમાં કમ્યુનિસ્ટ પાર્ટી ઓફ ઈન્ડિયા (CPI)ના બે સાંસદો, કમ્યુનિસ્ટ પાર્ટી ઓફ ઈન્ડિયા (માર્કસવાદી) (CPI(M))ના ચાર સાંસદો અને કમ્યુનિસ્ટ પાર્ટી ઓફ ઈન્ડિયા (માર્કસવાદી-લેનિનવાદી) લિબરેશન (CPI(ML) Liberation)ના બે સાંસદોનો સમાવેશ થાય છે. વામ દળો ઇચ્છે છે કે લોકસભામાં સીટોની કુલ સંખ્યા પર હાલમાં લાગેલી રોક યથાવત રાખવી જોઇએ.
લોકસભાની સીટોની સંખ્યામાં સંભવિત વધારા અને ડીલિમિટેશન પ્રક્રિયાને લઈને વિપક્ષી પાર્ટીઓ વચ્ચે સ્પષ્ટ મતભેદો છે. કોંગ્રેસ અને વામ દળો વચ્ચે સીટોની વર્તમાન સંખ્યા જાળવી રાખવાના પક્ષમાં છે, જ્યારે સમાજવાદી પાર્ટીએ પર્યાપ્ત વસ્તી અને જાતિ-આધારિત આંકડાઓ વિના સીમાંકનની પ્રક્રિયા હાથ ધરવા સામે પ્રશ્નો ઉઠાવ્યા છે.
DMKએ પણ સીટોની વર્તમાન સંખ્યામાં ફેરફાર કર્યા વિના મહિલા અનામત લાગૂ કરવાના વિચારને સમર્થન આપ્યું છે. બીજી તરફ, NCP-SPએ તમામ રાજ્યોમાં સીટોની સંખ્યામાં 50 ટકા વધારો કરવાનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો છે. એવામાં, મહિલા અનામતનો અમલ, લોકસભાનું વિસ્તરણ અને સીમાંકન માટેની પદ્ધતિ અંગે વ્યાપક રાજકીય સર્વસંમતિ સાધવી એ સરકાર માટે એક મોટો પડકાર બની રહ્યો છે.