ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) એ ગ્રાહકોના હિતમાં એક મોટું પગલું ભરતા દેશની તમામ બેંકો અને નાણાકીય સંસ્થાઓને તેમની વેબસાઇટ અને મોબાઈલ એપ્લિકેશન પરથી તાત્કાલિક ધોરણે ‘ડાર્ક પેટર્ન’ (Dark Patterns) હટાવવા માટે નિર્દેશ આપ્યા છે. ગ્રાહકોને અંધારામાં રાખીને અથવા છેતરીને કોઈ સેવા ખરીદવા માટે મજબૂર કરતી પદ્ધતિઓ સામે RBIએ હવે લાલ આંખ કરી છે.
શું છે આ ‘ડાર્ક પેટર્ન’?
ડાર્ક પેટર્ન એ ડિજિટલ ઇન્ટરફેસમાં વપરાતી એવી યુક્તિઓ છે જે ગ્રાહકોને તેમની ઈચ્છા વિરુદ્ધ કોઈ નિર્ણય લેવા માટે પ્રેરિત કરે છે. ઉદાહરણ તરીકે:
- ગ્રાહકોને જાણ કર્યા વગર કોઈ પેઇડ સર્વિસ સબસ્ક્રાઇબ કરાવી દેવી.
- કોઈ સર્વિસ કેન્સલ કરવાનો વિકલ્પ મુશ્કેલ બનાવવો.
- છુપાયેલા ચાર્જ (Hidden Charges) વસૂલવા.
- ગ્રાહકોને ડરાવીને અથવા ખોટી ઉતાવળ કરાવીને (False Urgency) લોન કે વીમો લેવા મજબૂર કરવા.
RBIના નિર્દેશોની મુખ્ય વાતો
RBI ગવર્નર શક્તિકાંત દાસે બેંકોને પારદર્શિતા વધારવા માટે નીચે મુજબની સૂચનાઓ આપી છે:
- પારદર્શક ઇન્ટરફેસ: બેંકોની એપ્લિકેશન અને વેબસાઇટ એવી રીતે ડિઝાઇન હોવી જોઈએ કે જે ગ્રાહકોને સ્પષ્ટ અને સાચી માહિતી આપે.
- છેતરપિંડી પર રોક: જે પદ્ધતિઓથી ગ્રાહકો પર બિનજરૂરી નાણાકીય બોજ પડે છે અથવા તેમની સંમતિ વગર ચાર્જ લેવામાં આવે છે, તેને તાત્કાલિક બંધ કરવી.
- ગ્રાહક સુરક્ષા: ડિજિટલ બેન્કિંગના વધતા વ્યાપ વચ્ચે ગ્રાહકોની સુરક્ષા અને તેમના ડેટાની ગોપનીયતા જળવાઈ રહે તે સુનિશ્ચિત કરવું.
બેન્કિંગ ક્ષેત્રના નિષ્ણાતો માને છે કે RBIના આ નિર્ણયથી ડિજિટલ બેન્કિંગ વધુ સુરક્ષિત અને ગ્રાહક-લક્ષી બનશે. ઘણીવાર યુઝર્સ ભૂલથી એવી સુવિધાઓ પર ક્લિક કરી દેતા હોય છે જેમના માટે તેમણે ચાર્જ ચૂકવવો પડતો હોય છે. હવે બેંકોએ તેમના ડિજિટલ પ્લેટફોર્મને વધુ સરળ અને સ્પષ્ટ બનાવવા પડશે.
