પ્રધાનમંત્રી ઉજ્જવલા યોજના (PMUY) હેઠળ સબસિડીવાળા LPG સિલિન્ડર રિફિલની સંખ્યા ઘટાડવાના સરકારના તાજેતરના નિર્ણયે દેશના અનેક પરિવારોમાં સવાલો ઊભા કર્યા છે. જોકે, સરકારના જણાવ્યા અનુસાર આ પગલાનો હેતુ ગરીબ પરિવારોને મળતી સહાયમાં કાપ મૂકવાનો નથી, પરંતુ સિસ્ટમમાં રહેલી ખામીઓ અને લૂપહોલ્સને બંધ કરવાનો છે, જેનો દુરુપયોગ થઈ રહ્યો હોવાનું અધિકારીઓનું કહેવું છે.
સુધારેલા નિયમો મુજબ, ઉજ્જવલા યોજનાના લાભાર્થીઓને હવે વર્ષમાં નવ સિલિન્ડરના બદલે માત્ર ચાર સિલિન્ડર રિફિલ સુધી જ સબસિડીનો લાભ મળશે. સરકારી સૂત્રોના જણાવ્યા અનુસાર, આ ફેરફાર તાત્કાલિક અસરથી લાગુ કરી દેવામાં આવ્યો છે. અધિકારીઓનું કહેવું છે કે આ નિર્ણય સિલિન્ડરના વપરાશના વાસ્તવિક ડેટાના આધારે લેવામાં આવ્યો છે. આ ડેટા દર્શાવે છે કે મોટાભાગના ઉજ્જવલા પરિવારો સરેરાશ વર્ષમાં લગભગ ચાર સિલિન્ડરનો જ ઉપયોગ કરે છે.
CNN-News18 ના અહેવાલ મુજબ, સરકારી સૂત્રોએ જણાવ્યું છે કે આ ફેરફાર પાછળનું મુખ્ય કારણ સબસિડીવાળા LPG સિલિન્ડરની અન્ય જગ્યાએ થતી ગેરકાયદેસર હેરાફેરી (ડાયવર્ઝન) હોવાની આશંકા છે. કેટલાક તત્વો લાભાર્થીઓના નામે એક કરતાં વધુ સબસિડીવાળા રિફિલનો દાવો કરીને આ યોજનાનો ખોટો ફાયદો ઉઠાવી રહ્યા હોવાનું સામે આવ્યું છે.
આવા સબસીડીવાળા સિલિન્ડરોનો ઉપયોગ ઘરગથ્થુ વપરાશના બદલે વ્યાપારી (Commercial) હેતુઓ માટે કરવામાં આવતો હતો અથવા તો તેને બજારમાં ઊંચા ભાવે વેચી દેવામાં આવતો હતો. અધિકારીઓના મતે, આના કારણે સબસિડી સિસ્ટમમાં મોટું નુકસાન થઈ રહ્યું હતું અને સરકાર પર નાણાકીય બોજ સતત વધી રહ્યો હતો.
તંત્રનું માનવું છે કે સબસિડીવાળા રિફિલની સંખ્યા મર્યાદિત કરવાથી આ દુરુપયોગ અટકશે અને સરકારી સહાય માત્ર સાચા અને જરૂરિયાતમંદ વપરાશકર્તાઓ સુધી જ પહોંચશે. આ ફેરફાર પાછળનો વિચાર સામાન્ય જનતાની વાસ્તવિક વપરાશની જરૂરિયાતોને અસર કર્યા વિના સમગ્ર સિસ્ટમને વધુ ચુસ્ત બનાવવાનો છે. અધિકારીઓએ ભારપૂર્વક જણાવ્યું છે કે આ પગલાનો ઉદ્દેશ્ય ગરીબ પરિવારોની સહાય કાપવાનો નથી, પરંતુ વ્યવસ્થાની કાર્યક્ષમતા સુધારવાનો છે.
અહીં એ સ્પષ્ટ કરવું મહત્વપૂર્ણ છે કે સરકારે સ્પષ્ટતા કરી છે કે કોઈ પણ લાભાર્થી વર્ષમાં કેટલા LPG સિલિન્ડર ખરીદી શકે તેના પર કોઈ પ્રતિબંધ નથી. પરિવારો તેમની જરૂરિયાત મુજબ ગમે તેટલા વધારાના સિલિન્ડર ખરીદવાનું ચાલુ રાખી શકે છે.
માત્ર એટલો જ ફેરફાર થયો છે કે સબસિડીની સહાય હવે પહેલા 4 રિફિલ પૂરતી જ મર્યાદિત રહેશે, ત્યારબાદ ગ્રાહકોએ સિલિન્ડરની પૂરેપૂરી કિંમત ચૂકવવી પડશે.
સરકારી આંકડા દર્શાવે છે કે મોટાભાગના ઉજ્જવલા લાભાર્થીઓ વાર્ષિક આશરે ચાર સિલિન્ડરનો જ ઉપયોગ કરે છે. આ બાબતને આધારે અધિકારીઓ દલીલ કરે છે કે આ નવી મર્યાદા (કેપ) થી નિયમિત વપરાશકર્તાઓ પર કોઈ ખાસ મોટી અસર નહીં પડે. તેમનું કહેવું છે કે આ સુધારો યોજનાને વાસ્તવિક વપરાશની પેટર્નની નજીક લાવે છે અને સાથે જ ગેસનો બગાડ તથા તેનો દુરુપયોગ ઘટાડવામાં મદદ કરે છે.
સરકારના મતે, આ પગલું કલ્યાણકારી યોજનાઓને વધુ કાર્યક્ષમ અને લક્ષિત બનાવવાના વ્યાપક પ્રયાસોનો એક ભાગ છે. લીકેજ ઘટાડીને અને ગેરકાયદેસર હેરાફેરી રોકીને, સબસિડી સિસ્ટમ લાંબા ગાળે વધુ પારદર્શક અને ટકાઉ બનશે તેવું અધિકારીઓ માને છે.
હાલ પૂરતું, સરકારનું મુખ્ય ધ્યાન એ સુનિશ્ચિત કરવા પર છે કે LPG સહાય કોઈપણ ગેરરીતિ વિના, માત્ર તે લોકોને જ મળતી રહે જેમને તેની ખરેખર જરૂર છે