ઈરાને ટ્રમ્પને એવા જખમ આપ્યા છે કે, અમેરિકા આખી જિંદગી નહીં ભૂલી શકે

યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ અને ઈરાન વચ્ચેના યુદ્ધનો આખરે અંત આવ્યો છે. લાંબા સંઘર્ષ પછી, બંને દેશો એક કરાર પર પહોંચ્યા છે, અને શુક્રવાર સુધીમાં જીનીવામાં તેને અંતિમ સ્વરૂપ આપી શકાય છે. મહિનાઓ સુધી ચાલેલા યુદ્ધ દરમિયાન, યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ અને ઈઝરાયલે સંયુક્ત રીતે ઈરાન પર સેંકડો હવાઈ હુમલા કર્યા. સ્પષ્ટ ધ્યેય ઈરાનની લશ્કરી શક્તિને તોડી નાખવાનો, તેના પરમાણુ કાર્યક્રમનો નાશ કરવાનો, તેના પ્રાદેશિક પ્રભાવને નબળો પાડવાનો અને ઈસ્લામિક રિપબ્લિકને ઉથલાવી પાડવાનો હતો.

તે સમયે વ્હાઇટ હાઉસમાં એવું વાતાવરણ હતું કે ઈરાન થોડા અઠવાડિયામાં જ શરણાગતિ સ્વીકારી લેશે. પરંતુ લગભગ સાડા ત્રણ મહિના પછી, ચિત્ર કંઇક અલગ જ દેખાઈ રહ્યું છે. રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે જાહેરાત કરી હતી કે ઈરાન સાથે પ્રારંભિક શાંતિ કરાર થયો છે. પાકિસ્તાન અને કતર દ્વારા મધ્યસ્થી કરાયેલા આ કરારે યુદ્ધ ટાળવાનો માર્ગ મોકળો કર્યો.

પરંતુ જ્યારે આ કરાર અને યુદ્ધના પરિણામને ધ્યાનથી જોવામાં આવે તો, એક મોટો પ્રશ્ન ઊભો થાય છે, શું યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સે તેના અસલી લક્ષ્ય પ્રાપ્ત કર્યા છે? ઘણા વિશ્લેષકો માને છે કે ટ્રમ્પ વહીવટીતંત્ર ઓછામાં ઓછા 7 મુખ્ય મોરચે અપેક્ષિત સફળતા પ્રાપ્ત કરવામાં નિષ્ફળ ગયું, અને ઈરાને USને મોટું નુકસાન પહોંચાડ્યું.

યુદ્ધના શરૂઆતના કલાકોમાં, અમેરિકા અને ઇઝરાયલે તેહરાન પર મોટા પાયે હુમલાઓ શરૂ કર્યા. આ હુમલાઓમાં ઈરાનના સર્વોચ્ચ નેતા આયાતુલ્લાહ અલી ખામેની સહિત અનેક વરિષ્ઠ અધિકારીઓ માર્યા ગયા. ટ્રમ્પ વહીવટીતંત્રને આશા હતી કે ટોચના નેતૃત્વને હટાવવાથી સમગ્ર વ્યવસ્થા તૂટી પડશે. પરંતુ આવું થયું નહીં.

થોડા દિવસોમાં, બંધારણીય પ્રક્રિયા દ્વારા એક નવું નેતૃત્વ ઉભરી આવ્યું, જ્યારે સત્તાનું માળખું એવુંને એવું બની રહ્યું. એવું પણ કહેવામાં આવી રહ્યું છે કે ઇસ્લામિક શાસન મજબૂત થયું છે અને સત્તા પર તેની પકડ વધુ મજબૂત થઈ છે. આખરે, અમેરિકાએ જે શાસનને ઉથલાવી પાડવાનું હતું તેની સાથે શાંતિ કરાર માટે વાટાઘાટો કરવી પડી. આનો અર્થ એ થયો કે ટ્રમ્પ વહીવટીતંત્રનું લક્ષ્ય અધૂરું રહ્યું.

યુદ્ધ પહેલા, ઈરાન આર્થિક કટોકટી, ફુગાવા અને બેરોજગારીનો સામનો કરી રહ્યું હતું. દેશના ઘણા ભાગોમાં વિરોધ પ્રદર્શનો થઈ રહ્યા હતા. અમેરિકાને આશા હતી કે લશ્કરી દબાણમાં વધારો થવાથી જનતા સરકાર વિરુદ્ધ થશે. પરંતુ થયું વિપરીત. ભૂલથી મિનાબ શહેરમાં એક કન્યા શાળા પાસે એક મિસાઈલ હુમલો થયો, જેમાં મોટી સંખ્યામાં નાગરિકો માર્યા ગયા. આ ઘટનાએ સમગ્ર દેશમાં ગુસ્સો ફેલાવ્યો. સરકાર વિરોધી અવાજો અચાનક ઓછા થઈ ગયા, અને રાષ્ટ્રીય ભાવના મજબૂત થઈ. અગાઉ સરકારની ટીકા કરનારાઓ પણ વિદેશી હુમલાઓ સામે એક થઇ ગયા.

યુદ્ધનો મુખ્ય લશ્કરી ઉદ્દેશ્ય ઈરાનની મિસાઈલ શક્તિને ખતમ કરવાનો હતો. અમેરિકા અને ઈઝરાયલ માનતા હતા કે, શરૂઆતના 900 હવાઈ હુમલાઓ ઈરાનની મિસાઈલ ક્ષમતાનો નાશ કરશે. જોકે, ઈરાનનું ભૂગર્ભ ‘મિસાઈલ શહેર’ અકબંધ રહ્યું. ત્યારપછી ઈરાને બદલો લેવા માટે હુમલાઓ શરૂ કર્યા, જેમાં ઈઝરાયલ, ઈરાક, કતાર અને ગલ્ફ ક્ષેત્રમાં અસંખ્ય લક્ષ્યોને નિશાન બનાવવામાં આવ્યા. સૌથી અગત્યનું, શાંતિ કરારમાં ઈરાનને તેની બેલિસ્ટિક મિસાઈલોનો નાશ કરવાની શરત માનવી પડી ન હતી. આનો અર્થ એ થયો કે યુદ્ધ દ્વારા જે શસ્ત્રોનો નાશ કરવાનો હતો તે આજે પણ અસ્તિત્વમાં છે.

US ઇચ્છતું હતું કે વિશ્વની સૌથી મહત્વપૂર્ણ ઉર્જા પુરવઠા રેખા સંપૂર્ણપણે સુરક્ષિત રહે. જોકે, યુદ્ધ શરૂ થતાંની સાથે જ ઈરાને હોર્મુઝ સ્ટ્રેટને અસરકારક રીતે બંધ કરી દીધો, જેનાથી તેલના ટેન્કરોનું આગળ વધવાનું અટકી ગયું. વૈશ્વિક બજારમાં ગભરાટ ફેલાઈ ગયો. ક્રૂડ ઓઈલના ભાવ વધવા લાગ્યા. અમેરિકાએ નૌકાદળ નાકાબંધી લાદીને પ્રતિક્રિયા આપી. પરિણામે, બંને પક્ષો મોંઘા અને લાંબા દરિયાઈ અવરોધમાં ફસાઈ ગયા. આખરે, સ્ટ્રેટ લશ્કરી કાર્યવાહીથી નહીં, પરંતુ રાજદ્વારી કરાર દ્વારા ખોલવામાં આવી રહ્યું છે.

અમેરિકાએ સાઉદી અરેબિયા, UAE, કુવૈત અને કતાર સહિતના તેના સાથી દેશોને ખાતરી આપી હતી કે આ કાર્યવાહી તેમને સુરક્ષિત કરશે. પરંતુ યુદ્ધ શરૂ થતાં જ, ઈરાને બદલો લેવા માટે હુમલા શરૂ કર્યા. ઘણા મહત્વપૂર્ણ સ્થળોને નિશાન બનાવવામાં આવ્યા, અને તેમના ઉર્જા માળખાને જોખમમાં મુકવામાં આવ્યા. ગલ્ફ દેશોને પહેલી વાર સમજાયું કે, US સુરક્ષા છત્ર તેમનું સંપૂર્ણ રક્ષણ કરી શકશે નહીં. આના કારણે કતર અને પાકિસ્તાન જેવા દેશોએ યુદ્ધનો અંત લાવવા માટે સક્રિય રીતે મધ્યસ્થી કરી.

જ્યારે યુદ્ધ શરૂ થયું, ત્યારે અમેરિકાને આશા હતી કે તે ટૂંકા અને ઓછા ખર્ચની કામગીરી હશે. પરંતુ પરિસ્થિતિ ધીમે ધીમે બદલાતી ગઈ. તેલના ભાવ વધ્યા, વૈશ્વિક બજારો પ્રભાવિત થયા, અને US સૈનિકો અને લશ્કરી થાણાઓ માટે ખતરો વધ્યો. પછી, શાંતિ કરારના ભાગ રૂપે, ઈરાન માટે 300 બિલિયન ડૉલરના પુનર્નિર્માણ અને રોકાણ માળખા વિશે ચર્ચાઓ ઉભરી આવી. ઈરાને શરૂઆતમાં 400 બિલિયન ડૉલરનું વળતર માંગ્યું. જોકે અમેરિકા સીધું વળતર પૂરું પાડી રહ્યું નથી, પરંતુ 300 બિલિયન ડૉલરનું રોકાણ ભંડોળ સૂચવે છે કે, ફક્ત ઈરાને યુદ્ધનો આર્થિક બોજ સહન કર્યો નથી.

યુદ્ધનું પ્રાથમિક સમર્થન ઈરાનને પરમાણુ શસ્ત્રો વિકસાવવાથી અટકાવવાનું હતું. જો કે, યુદ્ધ દરમિયાન, ઈરાને આંતરરાષ્ટ્રીય નિરીક્ષણ પ્રણાલી પર પ્રશ્ન ઉઠાવ્યો. ઘણી નિરીક્ષણ પ્રક્રિયાઓ પ્રભાવિત થઈ. સૌથી અગત્યનું, અમેરિકાને ઈરાનના સમૃદ્ધ યુરેનિયમનો એક ભાગ પણ મળ્યો નથી. નવી શાંતિ પ્રક્રિયામાં પણ, પરમાણુ મુદ્દાને આગામી 60 દિવસોમાં અલગ વાટાઘાટો માટે છોડી દેવામાં આવ્યો છે. આનો અર્થ એ થયો કે, જે મુદ્દા પર યુદ્ધ શરૂ થયું હતું તે મુદ્દાનો અંતિમ ઉકેલ હજુ સુધી મળ્યો નથી.

આ સમગ્ર યુદ્ધનો સૌથી રસપ્રદ પ્રશ્ન છે. લશ્કરી દ્રષ્ટિકોણથી જોઈએ તો, અમેરિકા અને ઈઝરાયલે ઈરાનને ભારે નુકસાન પહોંચાડ્યું. ઘણા ઈરાની ઠેકાણા નાશ પામ્યા, ટોચના નેતૃત્વને ઈજા થઈ અને અર્થતંત્રને મોટો ફટકો પડ્યો. જોકે, વ્યૂહાત્મક રીતે, ઈરાન પોતાની શક્તિ જાળવી રાખવામાં, પોતાના મિસાઈલ કાર્યક્રમને સુરક્ષિત રાખવામાં, પ્રાદેશિક પ્રભાવ જાળવી રાખવામાં અને અબજો ડૉલરના પુનર્નિર્માણમાં રોકાણ મેળવવામાં સફળ રહ્યું.

આ જ કારણ છે કે, વિશ્વભરના વિશ્લેષકો હવે આ યુદ્ધને ‘સંપૂર્ણ વિજય’ અથવા ‘સંપૂર્ણ હાર’ નહીં પણ થાકમાંથી જન્મેલી શાંતિ કહી રહ્યા છે. એક વાત સ્પષ્ટ છે, જ્યારે ટ્રમ્પે ફેબ્રુઆરીમાં યુદ્ધ શરૂ કર્યું ત્યારે વ્હાઇટ હાઉસ જે પરિણામની આશા રાખતો હતો, જૂનમાં થયેલા કરાર તેનાથી તદ્દન વિપરીત છે. અને કદાચ આ જ કારણ છે કે, ઘણા લોકો આ યુદ્ધને ‘7 જખમ’ની વાર્તા કહી રહ્યા છે, જેને અમેરિકા અને ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ લાંબા સમય સુધી ભૂલી શકશે નહીં.