ભારતનું અર્થતંત્ર વિશ્વના સૌથી ઝડપથી વિકસતા મુખ્ય અર્થતંત્રોમાં સ્થાન ધરાવે છે. જોકે, RBIના તાજેતરના ડેટાએ દેશની વિદેશી દેવાદારીઓનું નવું ચિત્ર રજૂ કર્યું છે. રિઝર્વ બેંક ઓફ ઇન્ડિયા (RBI)ના તાજેતરના અહેવાલ મુજબ, દેશનું કુલ વિદેશી દેવું વધીને $762.8 અબજ એટલે કે લગભગ ₹72.15 લાખ કરોડ રૂપિયા સુધી પહોંચી ગયું છે. માર્ચ 2026ના અંત સુધીમાં, ભારતનું વિદેશી દેવું પાછલા વર્ષની સરખામણીમાં $26.3 અબજ વધ્યું હતું. જોકે, આ વધારાનું સાચું ચિત્ર આનાથી પણ મોટું છે.
RBI અનુસાર, અમેરિકન ડોલરના મજબૂત થવાથી વિદેશી દેવાના વાસ્તવિક વધારાને આંશિક રીતે છુપાવી દીધો છે. જો મૂલ્યાંકન અસરને બાકાત રાખી દેવામાં આવે તો, વિદેશી દેવામાં વધારો $26.3 અબજને બદલે $51 અબજ જેટલો હોત. બીજા શબ્દોમાં કહીએ તો, ડોલર સામે અન્ય મુખ્ય ચલણો નબળા પડ્યા હોવાથી તે ચલણોમાં લેવામાં આવેલી લોનનું ડોલર-નિર્મિત મૂલ્ય ઘટ્યું, જેના કારણે કુલ વિદેશી દેવાનો આંકડો પ્રમાણમાં ઓછો દેખાય છે.
કોઈપણ દેશ માટે સંપૂર્ણ દેવાની રકમ જ મહત્ત્વ ધરાવતી નથી; એ પણ જોવામાં આવે છે કે અર્થતંત્રની સાપેક્ષમાં દેવું કેટલું છે. આ માપદંડ દ્વારા, ભારતનો વિદેશી દેવા–GDP ગુણોત્તર વધીને 20.8 ટકા થયો છે, જે એક વર્ષ પહેલા 19.8 ટકા હતો. એટલે કે આર્થિક વિસ્તરણની સાથે વિદેશી દેવાનું પ્રમાણ પણ વધી રહ્યું છે. જો કે, એક રાહતની બાબત છે કે આ ગુણોત્તર હજુ પણ અન્ય ઘણા ઉભરતા અને વિકસિત અર્થતંત્રોની તુલનામાં નિયંત્રિત દાયરામાં માનવામાં આવે છે.
RBIના અહેવાલમાં એક રસપ્રદ વાત એ પણ છતી થાય છે કે, સરકારી વિદેશી દેવું ઘટ્યું છે, જ્યારે ખાનગી ક્ષેત્રના વિદેશી ઉધારી વધી છે. એટલે કે આ તાજેતરના વધારામાં ખાનગી ક્ષેત્રએ પ્રાથમિક ભૂમિકા ભજવી છે. કુલ વિદેશી દેવાના 36.4 ટકાનો હિસ્સો એકલા બિન-નાણાકીય કોર્પોરેટ સંસ્થાઓનો છે. કંપનીઓ વિદેશી બજારોમાંથી પ્રમાણમાં ઓછા ખર્ચે ભંડોળ એકત્ર કરવા માટે વિદેશી ઉધાર પર વધુને વધુ આધાર રાખી રહી છે.
અહેવાલ મુજબ, એક વર્ષ કે તેથી ઓછા સમયગાળાવાળા શોર્ટ ટર્મના વિદેશી દેવાનો હિસ્સો વધીને 19.6 ટકા થયો છે, જે એક વર્ષ પહેલા 18.3 ટકા હતો. ટૂંકા ગાળાના દેવાને વધુ સંવેદનશીલ માનવામાં આવે છે કારણ કે તેને ટૂંકા ગાળામાં ચૂકવણી કરવાની જરૂર પડે છે. જો વૈશ્વિક પરિસ્થિતિઓ બગડે, ડોલર વધુ મજબૂત થાય, અથવા વિદેશી ભંડોળ મોંઘું થાય તો આવા દેવાનું દબાણ ઝડપથી વધી શકે છે. તો, ટૂંકા ગાળાના દેવા અને વિદેશી વિનિમય અનામતનો ગુણોત્તર પણ ગયા વર્ષે 20.1 ટકાની સરખામણીમાં વધીને 21.6 ટકા થયો છે.
ભારતના કુલ વિદેશી દેવાનો સૌથી મોટો હિસ્સો અમેરિકન ડોલરનો છે. માર્ચ 2026 સુધીમાં 55.5 ટકા બાહ્ય દેવું ડોલરમાં હતું. આ પછી ભારતીય રૂપિયાની હિસ્સેદારી 29.4 ટકા રહી. જાપાનીઝ યેનમાં 6.4 ટકા, સ્પેશિયલ ડ્રોઇંગ રાઇટ્સ (SDR)માં 4.3 અને યુરોમાં 3.7 ટકા હતું. આનો અર્થ એ થાય કે ડોલરના મૂલ્યમાં નોંધપાત્ર વધઘટ ભારતની વિદેશી દેવાદારીઓ પર સીધી અસર કરી શકે છે.
વિદેશી દેવામાં વધારો થયો હોવા છતા કેટલાક સંકેતો છે જે થોડી રાહત આપે છે. RBI અનુસાર, માર્ચ 2026ના અંતમાં લાંબા ગાળાનું દેવું $613.5 અબજ હતું. કુલ વિદેશી દેવાનો મોટો ભાગ લાંબા ગાળાનો હોવાથી તાત્કાલિક ચૂકવણી માટેનું દબાણ કંઈક અંશે ઓછું રહે છે. આ ઉપરાંત, ડેટ સર્વિસમાં ગુણોત્તરમાં સુધારો જોવા મળ્યો છે; વિદેશી દેવા પર મુદ્દલ અને વ્યાજ ચૂકવણીનો ગુણોત્તર એક વર્ષ અગાઉના 6.6 ટકાથી ઘટીને 5.8 ટકા થયો છે, જે દેવાની ચૂકવણીના બોજમાં થોડો ઘટાડો દર્શાવે છે. સૌથી રાહતની વાત એ છે કે, ભારત પાસે મજબૂત વિદેશી વિનિમય અનામત છે, જે વૈશ્વિક અનિશ્ચિતતાઓ અને વિદેશી આંચકાઓ સામે સુરક્ષા કવર તરીકે કામ કરે છે.
વિદેશી દેવામાં વધારો થવાનો અર્થ એ નથી કે દેશ દેવાની કટોકટી તરફ આગળ વધી રહ્યો છે. જો કે, એક એવો સંકેત જરૂર છે જે નજીકથી દેખરેખ રાખવાની જરૂર છે. જો ડોલર મજબૂત થાય છે, વૈશ્વિક વ્યાજ દરો ઊંચા રહે, અથવા વિદેશી બજારોમાંથી ભંડોળ એકત્ર કરવું મોંઘુ થાય છે, તો તે કોર્પોરેટ ખર્ચ પર અસર કરી શકે છે. આગળ જતા આ દબાણ રોકાણ, રોજગાર અને આર્થિક પ્રવૃત્તિને અસર કરી શકે છે. હાલમાં, ભારતની વિદેશી સ્થિતિ મજબૂત માનવામાં આવે છે, અને વિદેશી હૂંડિયામણ અનામત પર્યાપ્ત સ્તરે છે. જો કે, RBIના ડેટા સૂચવે છે કે ભવિષ્યમાં વિદેશી ઉધારની ગતિ અને પ્રકૃતિ પર નજીકથી નજર રાખવાની જરૂર પડશે.