ચીન વિશ્વનો સૌથી મોટો હાઇડ્રોપાવર પ્રોજેક્ટ, મેડોગ ડેમ, ભારતીય સરહદ નજીક બનાવી રહ્યું છે. પરંતુ હવે, આ મેગા-પ્રોજેક્ટ અંગે ચીનમાંથી જ એક મહત્વપૂર્ણ અને ચિંતાજનક ચેતવણી સામે આવી છે. ચીની સરકારી વૈજ્ઞાનિકોના એક અભ્યાસમાં જાણવા મળ્યું છે કે, આ 137 અબજ ડૉલરનો આ ડેમ હિમાલયના સૌથી ખતરનાક અને ભૂકંપગ્રસ્ત વિસ્તારમાં બનાવવામાં આવી રહ્યો છે. વૈજ્ઞાનિકો કહે છે કે, આ ડેમ એક સક્રિય ફોલ્ટ લાઇનની બરાબર ઉપર સ્થિત છે, જે ગમે ત્યારે મોટા ટાઇમ બોમ્બની જેમ વિસ્ફોટ કરી શકે છે.
ચીન તિબેટના મેડોગ કાઉન્ટીમાં બ્રહ્મપુત્ર નદી (તિબેટમાં યારલૂંગ ત્સાંગપો તરીકે ઓળખાય છે) પર એક વિશાળ ડેમ બનાવી રહ્યું છે. આ સ્થળ ભારતની અરુણાચલ પ્રદેશ સરહદથી માત્ર 50 કિલોમીટર જ દૂર છે. ભારત અને બાંગ્લાદેશ પહેલાથી જ આ ડેમ અંગે એલર્ટ મોડ પર છે.
ચીનના સ્થાનિક સમાચાર પત્રમાં છપાયેલા એક અહેવાલમાં ચીની વૈજ્ઞાનિકોનો ઉલ્લેખ કરીને જણાવવામાં આવ્યું છે કે, આ ડેમની બરાબર નીચે ‘પૈઝેન ફોલ્ટ’ નામની એક સક્રિય ફોલ્ટ લાઇન આવેલી છે. આનો અર્થ એ છે કે, અહીં ગમે ત્યારે ખૂબ જ શક્તિશાળી ભૂકંપ આવી શકે છે, જેના કારણે ડેમ તૂટી શકે છે. ચીન આ ડેમ બનાવવા માટે આશરે 1 લાખ કરોડ યુઆન (137 અબજ ડૉલર) ખર્ચ કરી રહ્યું છે. ચીની સરકારના સમર્થનથી, ચેંગડુ યુનિવર્સિટી ઓફ ટેકનોલોજી અને ચીનના ભૂગર્ભ સર્વેક્ષણના વૈજ્ઞાનિકોએ સંયુક્ત અભ્યાસ હાથ ધર્યો. આ સંશોધન પત્રમાં સ્પષ્ટપણે જણાવાયું છે કે, ‘પૈઝેન ફોલ્ટ’ લાઇન લાખો વર્ષોથી સક્રિય છે, જેના કારણે ભૂગર્ભમાં સતત હલનચલન થઈ રહી છે.
વૈજ્ઞાનિકો કહે છે કે આ હલનચલન પહેલાથી જ ડેમની આસપાસના ખડકોને અંદરથી નબળા અને કમજોર બનાવી ચૂકી છે. તેથી, અહીં આટલો મોટો ડેમ બનાવવાથી મોટી આફતને આમંત્રણ આપવા જેવું છે. આ વિસ્તારની ભૂકંપીય ક્ષમતાનો અંદાજ એ હકીકત પરથી લગાવી શકાય છે કે 2017માં અહીં 6.9ની તીવ્રતાનો મોટો ભૂકંપ આવ્યો હતો. વૈજ્ઞાનિકોએ ચેતવણી આપી છે કે, જ્યારે આ ડેમ ભરાઈ જાય છે, ત્યારે પાણીના ભારે દબાણ અને ભૂકંપના આંચકાના કારણે આસપાસના પર્વતો તૂટી શકે છે. અહીંની માટી અને ખડકો ખૂબ જ નબળા છે, જેના કારણે વિનાશક ભૂસ્ખલનનું જોખમ ખૂબ વધી જાય છે, જેનાથી કામદારો અને સમગ્ર પ્રોજેક્ટને ભારે નુકસાન થવાની સંભાવના છે.
શરૂઆતમાં, ભારતમાં આ ડેમ અંગે ચિંતા હતી કે ચીન જ્યારે પણ ઇચ્છે ત્યારે બ્રહ્મપુત્ર નદીના પાણીને અટકાવી દેશે અથવા વાળશે. જોકે, નિષ્ણાતો કહે છે કે ચીન માટે આવું કરવું અશક્ય છે. જો ચીન પાણી વાળવાનો પ્રયાસ કરશે, તો તેનો પોતાનો પ્રદેશ પૂરમાં ડૂબી જશે. આ ઉપરાંત, બ્રહ્મપુત્ર નદીના પાણીનો માત્ર 10 થી 15 ટકા ભાગ તિબેટમાંથી આવે છે, બાકીનું પાણી અન્ય ઉપનદીઓ અને ચોમાસાના વરસાદ દ્વારા ભારતમાં પહોંચ્યા પછી પૂરું પાડવામાં આવે છે. તેથી, પાણી સંગ્રહિત થવા કરતાં ડેમના તૂટી જવાનો ભય વધુ છે.
આ ડેમ વિશ્વના સૌથી મોટા ડેમ, ‘થ્રી ગોર્જેસ ડેમ’ કરતાં ત્રણ ગણી વધુ વીજળી (આશરે 60,000 મેગાવોટ) ઉત્પન્ન કરવા માટે રચાયેલ છે. તેનું બાંધકામ જુલાઈ 2025માં શરૂ થયું હતું, અને તે 2033 સુધીમાં કાર્યરત થવાની યોજના છે. પરંતુ હવે સૌથી મોટો પ્રશ્ન એ છે કે, જો આ સક્રિય ફોલ્ટ લાઇન પર મોટો ભૂકંપ આવે છે અને ડેમ તૂટી જાય છે, તો તેની પાછળ સંગ્રહિત લાખો લિટર પાણી ભારતના આસામ અને અરુણાચલ પ્રદેશમાં વિનાશક વિનાશનું કારણ બનશે. ચીની વૈજ્ઞાનિકોનો આ અહેવાલ હવે સમગ્ર વિશ્વને ડરાવી રહ્યો છે.