બે ભારતીય રાજ્યો, તમિલનાડુ અને કર્ણાટક, ફરી એકવાર કાવેરી નદીના પાણીના વિવાદમાં ફસાયેલા છે. તમિલનાડુના નવા ચૂંટાયેલા CM થલપતિ વિજય પણ આ મુદ્દામાં ફસાયેલા દેખાય છે. ચોમાસા દરમિયાન ઓછા વરસાદને કારણે, કર્ણાટકે પાણી છોડવાનો ઇનકાર કર્યો છે. આનાથી ફરી એકવાર આ મામલો સુપ્રીમ કોર્ટમાં પહોંચ્યો છે. CM થલપતિ વિજયને પાછળ છોડીને, તમિલનાડુનો મુખ્ય વિપક્ષી પક્ષ, DMK, આ મુદ્દા પર દેશની સર્વોચ્ચ અદાલતમાં ગયો છે. આ મુદ્દો રાજકીય પક્ષોથી આગળ વધીને બંને રાજ્યો વચ્ચે યુદ્ધ જેવો બની ગયો છે. એક તરફ કર્ણાટકમાં સર્વપક્ષીય બેઠક બોલાવવામાં આવી રહી છે, બીજી બાજુ DMK પણ તમિલનાડુમાં આવી જ પહેલની માંગ કરી રહ્યું છે.
આ કાવેરી નદીના પાણીનો વિવાદ, જે બંને રાજ્યોમાં રાજકીય તણાવને વેગ આપી રહ્યો છે, તે ફક્ત આજકાલનો નથી. આ નદીનું ઉદ્ભવ સ્થાન કર્ણાટકમાં છે, અને તેથી, કર્ણાટકે ઐતિહાસિક રીતે તેના પર પોતાનો અધિકાર દાવો કર્યો છે. જોકે, ચોમાસાના વરસાદના અભાવ અને આ નદી પર બે રાજ્યોની નિર્ભરતાને કારણે, આ વિવાદ દર વર્ષે ઉદ્ભવે છે. તો ચાલો, આ સમગ્ર વિવાદમાં ઊંડે સુધી ઉતરી જઈએ.
કર્ણાટકમાં ઉદ્ભવ સ્થાન ધરાવતી કાવેરી નદી તેના ઐતિહાસિક મહત્વ માટે જાણીતી છે. તે કર્ણાટકના કોડાગુથી નીકળે છે અને તમિલનાડુમાંથી થઈને બંગાળની ખાડીમાં મળી જાય છે. તેની કુલ લંબાઈ આશરે 800 કિલોમીટર છે. તેનો ડેલ્ટા પ્રદેશ કેરળ અને પુડુચેરીમાં પણ વિસ્તરે છે. પરિણામે, આ 4 રાજ્યો આ નદી પર ખૂબ નિર્ભર છે. જો કે, તમિલનાડુ અને કર્ણાટક વચ્ચે સૌથી વધુ વારંવાર વિવાદો ઉભા થાય છે, કારણ કે આ બંને રાજ્યો નદીના મોટાભાગનો ઉપયોગ કરે છે.
વધતી વસ્તી અને ખેતી માટે વધતા પાણીના વપરાશને કારણે, કાવેરી નદીનું પાણી સામાન્ય રીતે બંને રાજ્યો માટે અપૂરતું છે. તેથી, આ વિવાદ દર વર્ષે વધતો જાય છે.
કાવેરી પાણી અંગેનો પહેલો કરાર 1892માં થયો હતો. તે સમયે, તત્કાલીન મૈસુર રાજ્ય (હાલનું કર્ણાટક) અને મદ્રાસ પ્રેસિડેન્સી (હાલનું તમિલનાડુ)એ એક નિયમ લાગુ કર્યો હતો કે જો મૈસુર કોઈ મોટો પ્રોજેક્ટ બનાવવા માંગે છે, તો તે શરૂ કરતા પહેલા મદ્રાસની પરવાનગી લેશે.
પાણીની સતત વધતી જતી જરૂરિયાતો અને વિવાદોને ટાળવા માટે, મૈસુર રાજ્ય અને મદ્રાસ પ્રેસિડેન્સીએ એક નવો કરાર કર્યો. 50 વર્ષ સુધી હસ્તાક્ષર કરાયેલા આ કરાર હેઠળ, મૈસુરને કૃષ્ણરાજ સાગર ડેમ બનાવવાની પરવાનગી આપવામાં આવી હતી. બીજી બાજુ મદ્રાસ પ્રેસિડેન્સીને પણ મેટ્ટુર ડેમ બનાવવાની પરવાનગી મળી હતી. આ પછી, લગભગ 50 વર્ષ સુધી, બંને રાજ્યો કેટલાક તણાવ સાથે, શાંતિથી રહેતા હતા. સ્વતંત્રતા પછી પણ, આ કરાર હેઠળ પાણીની વહેંચણી ચાલુ રહી.
1974માં, સ્વતંત્રતા પહેલા કરેલો કરાર સમાપ્ત થયો, જેના કારણે એક નવો અને મોટો વિવાદ થયો. વધતી જતી જરૂરિયાતોને કારણે, કર્ણાટકે નવો કરાર કરવાનો ઇનકાર કર્યો અને તમિલનાડુ સાથે પાણી વહેંચવાનો પણ ઇનકાર કર્યો. તમિલનાડુએ દલીલ કરી હતી કે, આ મામલે તેના જૂના અધિકારો જાળવી રાખવા જોઈએ, પરંતુ કર્ણાટક આ સ્વીકારવા તૈયાર નહોતું.
1974માં કરાર સમાપ્ત થયા પછી, કર્ણાટક સરકારે નવા બંધ પ્રોજેક્ટ્સ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવાનું શરૂ કર્યું. કાવેરી નદીના પાણીનો મહત્તમ ઉપયોગ કરવાના પ્રયાસમાં બંને રાજ્યો વચ્ચેનો વિવાદ વધતો ગયો. પરિણામે, તત્કાલીન તમિલનાડુ સરકારે 1986માં સુપ્રીમ કોર્ટનો સંપર્ક કર્યો. 4 વર્ષ સુધી ચાલેલી સુનાવણી પછી, સુપ્રીમ કોર્ટે કાવેરી જળ વિવાદ ટ્રિબ્યુનલ (CWDT)ની રચના કરી.
1991માં, CWDTએ તેનો પહેલો વચગાળાનો આદેશ બહાર પાડ્યો, જેમાં કર્ણાટકને દર વર્ષે તમિલનાડુને 205000 મિલિયન ક્યુબિક ફૂટ (TMC) પાણી છોડવાનો આદેશ આપવામાં આવ્યો. આનાથી કન્નડ અને તમિલ જૂથો તરફથી વિરોધ શરૂ થયો. 1991ના આ નિર્ણયથી કર્ણાટકમાં વ્યાપક વિરોધ થયો, જેમાં લોકો રસ્તા પર ઉતરી આવ્યા. ત્યારપછી કર્ણાટક સરકારે નિર્ણયને પલટાવી દેવાનો પ્રયાસ કર્યો, પરંતુ સુપ્રીમ કોર્ટે ટ્રિબ્યુનલના આદેશને માન્ય રાખ્યો. ત્યારપછી કર્ણાટકમાં પાણી છોડવામાં આવ્યું, અને પછીના વર્ષોમાં સારો ચોમાસુ વરસાદ પડ્યો. પરંતુ, વિવાદ ચાલુ રહ્યો. 1993માં, તત્કાલીન CM જયલલિતા ભૂખ હડતાળ પર ઉતર્યા.
1998માં, કેન્દ્ર સરકારે બંને રાજ્યો વચ્ચે વધતા જતા વિવાદને ઉકેલવા માટે એક સંસ્થાકીય પદ્ધતિ સ્થાપિત કરવાનો પ્રયાસ કર્યો. આ મુદ્દાને લગતા વિવાદોને ઉકેલવા માટે કાવેરી રિવર ઓથોરિટી (CRA)ની રચના કરવામાં આવી હતી.
2002માં, નબળા ચોમાસાને કારણે દક્ષિણ ભારતમાં ભારે દુષ્કાળ પડ્યો. તેથી, કર્ણાટકે પોતાની જરૂરિયાતોને ધ્યાનમાં રાખીને પાણી છોડવાનો ઇનકાર કર્યો. તત્કાલીન PM અટલ બિહારી વાજપેયીની અધ્યક્ષતામાં CRAએ આ મામલે એક આદેશ બહાર પાડ્યો, જેમાં કર્ણાટકને તમિલનાડુને 9000 ક્યુસેક પાણી છોડવાનો આદેશ આપવામાં આવ્યો. જોકે, તમિલનાડુએ આને મંજૂરી આપી ન હતી, અને તત્કાલીન રાજ્ય સરકારે સુપ્રીમ કોર્ટનો સંપર્ક કર્યો.
આ સમયગાળા દરમિયાન, બંને રાજ્યોમાં ભારે વિરોધ પ્રદર્શનો ફાટી નીકળ્યા. લોકો રસ્તા પર ઉતરી આવ્યા, અને રાજકીય પક્ષોએ પોતપોતાના રાજ્યોની તરફેણમાં બોલવાનું શરૂ કર્યું. આનો ભારે જાહેર વિરોધ થયો. 18 સપ્ટેમ્બર, 2002ના રોજ, કર્ણાટકના એક ખેડૂતે નદીમાં કૂદીને આત્મહત્યા કરી. આનાથી પરિસ્થિતિ વધુ વણસી ગઈ.
2005 સુધીમાં, પરિસ્થિતિ એટલી હદે વણસી ગઈ હતી કે કર્ણાટકએ તમિલનાડુને પાણી આપવાનો જ ઇનકાર કરી દીધો હતો.
1991માં રચાયેલી CWDTએ 16 વર્ષની સુનાવણી પછી પોતાનો અંતિમ આદેશ બહાર પાડ્યો હતો. આ મુજબ, કર્ણાટક, તમિલનાડુ, કેરળ અને પુડુચેરી એમ 4 રાજ્યોને કાવેરી નદીના પાણીનો પોતાનો હિસ્સો ફાળવવામાં આવ્યો હતો. જો કે, આ નિર્ણયથી તમિલનાડુને વધુ પાણી ફાળવવામાં આવ્યું હતું. આનાથી સમગ્ર કર્ણાટકમાં વિરોધ પ્રદર્શનો શરૂ થયા, જે ઝડપથી હિંસક બન્યા, જો કે તે છતાં પણ આ નિર્ણય લાગુ કરવામાં આવ્યો હતો.
તમિલનાડુના CM જયલલિતાના પ્રયાસોના પરિણામે, ભારત સરકારે 2013માં ટ્રિબ્યુનલના નિર્ણયને જ સત્તાવાર રીતે સૂચિત કર્યો.
કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા 2013માં સૂચિત કરાયેલા નિર્ણય છતાં, 2016માં ઓછો વરસાદ પડતાં વિવાદ ફરી ઉભો થયો. કર્ણાટકે પાણી છોડવાનો ઇનકાર કર્યો હતો. આ પછી, સુપ્રીમ કોર્ટે 2 સપ્ટેમ્બરના રોજ કર્ણાટક સરકારને ‘જીવો અને જીવવા દો’ નીતિને અનુસરીને પાણી છોડવા વિનંતી કરી. આ પછી, સર્વોચ્ચ અદાલતે કર્ણાટકને 15,000 ક્યુસેક પાણી છોડવાનો આદેશ પણ આપ્યો. 7 સપ્ટેમ્બરના રોજ કર્ણાટકે પાણી છોડવાનું શરૂ કર્યું કે તરત જ, રાજ્યભરમાં વ્યાપક હિંસક વિરોધ પ્રદર્શનો ફાટી નીકળ્યા, જેના પરિણામે ઘણા લોકોના મોત થયા. હિંસક ટોળાએ તમિલ લોકો અને તમિલ નામ ધરાવતા વેપારીઓને નિશાન બનાવવાનું શરૂ કર્યું. ઘણી બસો સળગાવી દેવામાં આવી અને સંપત્તિને મોટા પ્રમાણમાં નુકસાન થયું.
2018માં, બંને રાજ્યો વચ્ચે વધતા વિવાદને ધ્યાનમાં રાખીને, સુપ્રીમ કોર્ટે એક નવો ચુકાદો આપ્યો. તેણે CWDTના નિર્ણયમાં થોડો ફેરફાર કર્યો, કર્ણાટકનો હિસ્સો થોડો વધાર્યો અને તમિલનાડુનો હિસ્સો થોડો ઘટાડ્યો. કાવેરી જળ વ્યવસ્થાપન સત્તામંડળની પણ રચના કરવામાં આવી જેથી નિયમો સંપૂર્ણ પ્રામાણિકતા સાથે લાગુ કરી શકાય.
2023ના ચોમાસામાં ફરીથી ઓછો વરસાદ પડ્યો, જેના કારણે બંને રાજ્યો ફરી એકવાર સામ સામે આવી ગયા. તમિલનાડુએ પાણી છોડવાની વિનંતી કરી, પરંતુ કર્ણાટક તેના બંધોમાં અપૂરતું પાણી હોવાનું જણાવીને તેને નકારી કાઢ્યું. મામલો ફરી પાછો સત્તામંડળ પાસે ગયો. આ પછી, સુપ્રીમ કોર્ટના આદેશ પર, કર્ણાટક 15 દિવસ સુધી સતત 5000 ક્યુસેક પાણી છોડવા સંમત થયું.
2026ના ચોમાસામાં ફરી એકવાર ઓછો વરસાદ થયો છે. આનાથી બંને રાજ્યો વચ્ચે ફરી એકવાર તણાવ વધ્યો છે. કર્ણાટકના CM DK શિવકુમારે પાણી છોડવાનો ઇનકાર કર્યો છે. એટલું જ નહીં, તેમણે તમિલનાડુના CMની મુલાકાતની ઓફરને પણ નકારી કાઢી છે, એમ કહીને કે આ યોગ્ય સમય નથી. કર્ણાટકમાં સર્વપક્ષીય બેઠક બોલાવવામાં આવી છે, જ્યારે DMK તમિલનાડુમાં પણ આવી જ માંગ કરી રહી છે. CM વિજયની સરકારે મૌન જાળવી રાખ્યું છે, જ્યારે DMK આ મુદ્દા પર અવાજ ઉઠાવી રહી છે.