સંસદના ચોમાસુ સત્રમાં ફક્ત 4 કાર્યકારી દિવસો બાકી છે. તેની સાથે જ ઘણા મુખ્ય બિલોની સ્થિતિ હજુ સ્પષ્ટ થઇ નથી. સરકાર અને વિપક્ષ હજુ સુધી મહિલા અનામત, સીમાંકન અને વિદેશી યોગદાન નિયમન અધિનિયમ સંબંધિત દરખાસ્તો પર સર્વસંમતિ પર પહોંચ્યા નથી. આ રાજકીય અનિશ્ચિતતા વચ્ચે, ભારતની લોકશાહી વ્યવસ્થા વિશે એક મોટો સવાલ પણ ઊભો થાય છે, સંસદનો એક સભ્ય કેટલા લોકોનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે? ચાલો ભારત અને અમેરિકા વચ્ચે તેની તુલના કરી લઈએ.
ભારતમાં હાલમાં 543 ચૂંટાયેલી લોકસભા બેઠકો છે. દેશની આટલી મોટી વસ્તીને ધ્યાનમાં રાખીને, એક સાંસદ સરેરાશ આશરે 25થી 27 લાખ લોકોનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. વસ્તી અને પ્રતિનિધિત્વનો આ ગુણોત્તર દુનિયાની અન્ય મોટી લોકશાહીઓ કરતાં ખુબ વધારે છે. ઉત્તર પ્રદેશ અને બિહાર જેવા વધારે વસ્તીવાળા રાજ્યોમાં, કેટલાક સંસદીય મતવિસ્તારોની વસ્તી 30 લાખથી વધુ છે.
આટલો મોટો મતવિસ્તાર સાંસદો માટે એક મહત્વપૂર્ણ પડકાર ઉભો કરે છે. લાખો મતદારો સાથે નિયમિત સંપર્ક જાળવી રાખવો, સ્થાનિક સમસ્યાઓને સમજવી અને વ્યક્તિગત ફરિયાદોનું નિરાકરણ કરવું વધુને વધુ મુશ્કેલ બનતું જાય છે.
એક મુખ્ય કારણ ભારતમાં ઘણા લાંબા સમયથી ન કરવામાં આવેલું સીમાંકન છે. લોકસભા બેઠકોનું વિતરણ ઐતિહાસિક રીતે 1971ની વસ્તી ગણતરી સાથે જોડાયેલું છે, અને ત્યારથી અત્યાર સુધીમાં ભારતની વસ્તીમાં ખુબ મોટો વધારો થયો છે.
આ મુદતનો હેતુ આંશિક રીતે એ સુનિશ્ચિત કરવાનો હતો કે, જે રાજ્યોએ વસ્તી વૃદ્ધિને સફળતાપૂર્વક નિયંત્રિત કરી છે, ખાસ કરીને દક્ષિણ ભારતમાં, તે ઓછી વસ્તી વૃદ્ધિને કારણે પોતાનું રાજકીય પ્રતિનિધિત્વ ખોઈ ન બેસે. આ જ કારણ છે કે ભારતની વસ્તી ખુબ મોટા પ્રમાણમાં વધી હોવા છતાં, લોકસભા બેઠકોની સંખ્યા યથાવત રહી છે.
યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના નીચલા ગૃહમાં પ્રતિનિધિઓની સંખ્યા પણ નિશ્ચિત છે. US હાઉસ ઓફ રિપ્રેઝન્ટેટિવ્સમાં 435 મતદાન સભ્યો છે. સરેરાશ, એક US પ્રતિનિધિ આશરે 760,000 થી 780,000 લોકોનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. આનો અર્થ એ છે કે ભારતીય લોકસભા સભ્ય સરેરાશ US હાઉસ સભ્ય કરતાં લગભગ ત્રણથી સાડા ત્રણ ગણા વધુ લોકોનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે.
આ તફાવત સીધી અસર કરે છે કે કાયદા ઘડનારાઓ તેમના મતવિસ્તારો સાથે કેવી રીતે વાતચીતની ક્રિયા કરે છે અને તેઓ તેમના મતવિસ્તારોમાં તેમની જવાબદારીઓ કેવી રીતે નિભાવે છે.
શરૂઆતમાં, યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સે પ્રતિનિધિત્વ માટે વધુ લવચીક અભિગમ અપનાવાવમાં આવતો હતો. પરંતુ, 1929ના કાયમી ફાળવણી કાયદાએ ગૃહના સભ્યોની સંખ્યા 435 નક્કી કરી હતી. જોકે, ભારતથી વિપરીત, યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં રાજ્યો વચ્ચે બેઠકોનું વિતરણ નિશ્ચિત નથી. દર 10 વર્ષે, વસ્તીમાં ફેરફારના આધારે રાજ્યોમાં 435 બેઠકોને ફરીથી વહેંચવામાં આવે છે.
યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં મતવિસ્તારોનું સરેરાશ કદ નાનું હોવાને કારણે જનતા સાથે સીધું જોડાણ કરવાનું સરળ બનાવે છે. અમેરિકન કાયદા ઘડનારાઓ ઘણીવાર મતદારો સાથે વાતચીત કરવા માટે ટાઉન હોલ મીટિંગ્સ, જાહેર કાર્યક્રમો અને સામાજિક કલ્યાણ કાર્યક્રમોનું આયોજન કરે છે.
ભારતીય કાયદા ઘડનારાઓ પણ જાહેર સભાઓ કરે છે અને તેમના મતવિસ્તારોની મુલાકાત લે છે. જો કે, 25 લાખથી વધુ લોકોની વસ્તીનું સંચાલન કરવું એ એક મહત્વપૂર્ણ લોજિસ્ટિકલ પડકાર છે. તેથી, તફાવત ફક્ત વસ્તીનો વિષય નથી. આ ચૂંટાયેલા પ્રતિનિધિઓ નાગરિકો સાથે કેટલી સારી રીતે જોડાઈ શકે છે તેના પર પણ અસર કરે છે.
US સિસ્ટમ પણ સંપૂર્ણ રીતે સમાન પ્રતિનિધિત્વ નથી મળતું. વિસંગતતા એટલા માટે પણ રહે છે કે, દરેક રાજ્યને ગૃહમાં ઓછામાં ઓછો એક પ્રતિનિધિ હોવાની ખાતરી આપવામાં આવે છે. ઉદાહરણ તરીકે, ઓછી વસ્તી ધરાવતા વ્યોમિંગમાં ગૃહમાં ફક્ત એક જ પ્રતિનિધિ છે, જ્યારે મોટી વસ્તી ધરાવતા રાજ્યોમાં ઘણા બધા પ્રતિનિધિઓ હોય છે.