વૈશ્વિક ઉર્જા સંકટ સતત વધતું જ રહ્યું છે, કારણ કે હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ પહેલાથી જ પ્રભાવિત છે. અને હવે ઇરાકી પ્રદેશમાંથી અનેક ડ્રોન હુમલાઓ પછી સાઉદી અરેબિયાએ હવે તેની ક્રૂડ ઓઇલ પાઇપલાઇન અસ્થાયી રૂપે બંધ કરી દીધી છે. તેની સાથે જ, યમનના લાલ સમુદ્ર કિનારા પર 18 કલાકના ભીષણ હુમલા પછી હુતી બળવાખોરો બાબ અલ-મંડેબ સ્ટ્રેટ પર નિયંત્રણ મેળવવાની નજીક પહોંચી ગયા છે.
આ 3 માર્ગો વૈશ્વિક તેલ પુરવઠા માટે મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે. હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ વિશ્વના 20 ટકા તેલની આયાત કરતું હતું, જ્યારે સાઉદી અરેબિયાની પાઇપલાઇન દરરોજ 40થી 50 લાખ બેરલ તેલ પૂરું પાડતી હતી. જ્યારે બાબ અલ-મંડેબથી પણ વિશ્વના કુલ દરિયાઈ તેલ અને ગેસ વેપારના આશરે 5 ટકાથી 12 ટકા ભાગ, અથવા દરરોજ 4 થી 5 મિલિયન બેરલ તેલની સપ્લાય થાય છે.
આનો અર્થ એ થયો કે, આ 3 માર્ગો દ્વારા આશરે 30 ટકા પુરવઠો પ્રભાવિત થશે, કારણ કે ઈરાન હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ અને બાબ અલ-મંડેબ દ્વારા તેલ પુરવઠાને નિયંત્રિત કરી શકે છે અને મધ્ય પૂર્વમાંથી તેલ અને ગેસને અટકાવી શકે છે.
જો આ 3 માર્ગો સંપૂર્ણપણે અવરોધિત થાય છે, તો વિશ્વનો આશરે 30 ટકા પુરવઠો સંપૂર્ણપણે ખોરવાઈ જશે. આનો અર્થ એ પણ થઈ શકે છે કે યુરોપ, ભારત અને ચીન જેવા દેશોને ઉર્જા પુરવઠો ખુબ વધારે પ્રભાવિત થશે, અને જો આ લાંબા સમય સુધી ચાલુ રહેશે, તો વિશ્વ એક મોટા સંકટનો સામનો કરી શકે છે.
ઉદાહરણ તરીકે, પેટ્રોલ, ડીઝલ અને LPGના ભાવમાં તીવ્ર વધારો થશે. પુરવઠા શૃંખલામાં આ વિક્ષેપ આંતરરાષ્ટ્રીય બજારોમાંથી આયાત કરાયેલા માલના ખર્ચમાં ખુબ મોટો વધારો કરશે, અને આ દેશોમાં ભારતીય નિકાસને પણ અસર થશે. કાચા માલની કિંમતમાં વધારો થશે, જેના કારણે ઉત્પાદનના ભાવમાં વધારો થશે, જેના કારણે બજારમાં ખરીદ શક્તિ ઘટશે, અને ફુગાવો અર્થતંત્ર પર અસર કરશે.
શેરબજાર પણ બાકાત રહેશે નહીં. વધતા ભૌગોલિક રાજકીય તણાવથી ફુગાવો વધશે. કંપનીઓની કમાણીમાં પણ તીવ્ર ઘટાડો થઈ શકે છે, જેનાથી તેમના શેર પર અસર પડશે. પરિણામે, ભારતથી લઈને વૈશ્વિક સ્તરે બજારો મંદીનો સામનો કરી શકે છે. ચાલો સમજીએ કે કયો માર્ગ સૌથી વધારે મહત્વ ધરાવે છે…
પ્રથમ, સાઉદી અરેબિયાનું તેલ પશ્ચિમ તરફ તેના પૂર્વીય પ્રદેશ, અરબી દ્વીપકલ્પની અંદર, યાનબુ બંદર સુધી જાય છે. અહીંથી, તે લાલ સમુદ્રમાં જઈને મળે છે, જ્યાં તે ટેન્કરો દ્વારા આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં સપ્લાય કરવામાં આવે છે. આ માર્ગ વિશ્વના કુલ તેલના માત્ર 4 થી 5 ટકા સપ્લાય કરે છે, પરંતુ તેની ખાસ વિશેષતા એ છે કે તે ઘણા દેશોને સપ્લાય કરે છે. હવે, આ માર્ગ બંધ થવાથી ઘણા યુરોપિયન દેશોને અસર થઈ શકે છે.
ભારત પર અસર એટલી ગંભીર નહીં હોય, કારણ કે ભારત પહેલાથી જ તેની મોટાભાગની તેલ જરૂરિયાતો અન્ય દેશો અથવા માર્ગો પરથી આયાત કરે છે. જો કે, એક અસર થશે, અખાતમાંથી આવતો તેલ પુરવઠો ઘટી જશે, કારણ કે હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ પહેલાથી જ પ્રભાવિત છે, અને હવે આ બાયપાસ રૂટ પણ બંધ થઈ ગયો છે.
ઈરાન-સમર્થક યમન હવે 18 કલાકના ભયંકર હુમલા પછી લાલ સમુદ્ર કિનારા (બાબ અલ-મંડેબ સ્ટ્રેટ) પર નિયંત્રણ મેળવવાની નજીક છે. આ સ્ટ્રેટ લાલ સમુદ્રને એડેનના અખાત અને તેનાથી આગળ જોડે છે.
હૂતિઓના નિયંત્રણમાં હોવાથી, તેહરાન આ 29 કિલોમીટર પહોળા જળમાર્ગ પર નિયંત્રણ મેળવી શકે છે અને હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ જેવી વ્યૂહરચના અપનાવીને, ગલ્ફ દેશોમાંથી હિંદ મહાસાગરમાં ઊર્જા નિકાસને અસરકારક રીતે અવરોધિત કરી શકે છે. આ મુદ્દો ભારત માટે ખાસ કરીને મહત્વપૂર્ણ છે, જે ક્રૂડ ઓઇલ અને અન્ય પેટ્રોકેમિકલ્સની આયાત તેમજ યુરોપ સુધી પહોંચવા માટે બાબ અલ-મંડેબ સ્ટ્રેટ પર આધાર રાખે છે. ઇંધણ, દવાઓ, મશીનરી અને અન્ય માલસામાનનું પરિવહન કરતા જહાજો નિયમિતપણે આ સ્ટ્રેટનો ઉપયોગ નેધરલેન્ડ્સમાં રોટરડેમ અને ફ્રાન્સમાં માર્સેલી જેવા મુખ્ય યુરોપિયન બંદરો સુધી પહોંચવા માટે કરે છે.
આમ, બાબ અલ-મંડેબ પર કબજો કરવાથી ભારતને મહત્વપૂર્ણ તેલ પુરવઠો ખોરવાઈ શકે છે, જે US-ઈરાન યુદ્ધની શરૂઆતથી જ ગલ્ફ દેશોમાંથી પેટ્રોલિયમ શિપમેન્ટમાં ખુબ મોટી અડચણોનો સામનો કરી ચૂક્યું છે.
ભારતમાંથી પસાર થતા ક્રૂડ ઓઇલ અને પેટ્રોલિયમ ઉત્પાદનોનો પુરવઠો 2023માં 93 લાખ બેરલ પ્રતિ દિવસથી ઘટીને 2025ના પહેલા ભાગમાં આશરે 42 લાખ બેરલ પ્રતિ દિવસ થશે. તેલના ભાવ હાલમાં પ્રતિ બેરલ 100 ડૉલરની આસપાસ છે, પરંતુ જો અવરોધ ચાલુ રહેશે, તો તે કેટલા મોંઘા થઈ શકે છે તેનો અંદાજ લગાવવો મુશ્કેલ છે.