રેપિડો એપ પર કેબ કે બાઇક બુક કરાવતી વખતે, તમે તમારી સ્ક્રીન પર વિવિધ સંદેશાઓ દેખાતા જોયા હશે. ઉદાહરણ તરીકે, ‘કિંમત જેટલી વધારે હશે, રાઇડ મળવાની શક્યતા એટલી જ વધી જશે’ અને ‘કેપ્ટન રૂ. 60માં રાઇડ સ્વીકારી રહ્યો નથી. રૂ. 10 અથવા રૂ. 20 વધારાના ઉમેરો, રાઇડ ઝડપથી બુક થશે.’ આનો અર્થ એ છે કે ગ્રાહકોને તમામ પ્રકારની યુક્તિઓથી ગેરમાર્ગે દોરવા. આવા સંદેશાઓ પ્રદર્શિત કરવા બદલ રેપિડોને આજે રૂ. 10 લાખનો દંડ ફટકારવામાં આવ્યો છે.
બજારની ભાષામાં, આને ‘ડાર્ક પેટર્ન’ કહેવામાં આવે છે. આ ‘ડાર્ક પેટર્ન’નો ઉપયોગ કરવા બદલ દોષિત ઠેરવવામાં આવતા, રેપિડો ચલાવતી કંપની, રોપેન ટ્રાન્સપોર્ટેશન સર્વિસીસ પ્રાઇવેટ લિમિટેડને રૂ. 10 લાખનો દંડ ફટકારવામાં આવ્યો હતો.
સેન્ટ્રલ કન્ઝ્યુમર પ્રોટેક્શન ઓથોરિટી (CCPA)એ રેપિડો પર રૂ. 10 લાખનો દંડ ફટકાર્યો છે. ગેરમાર્ગે દોરતી જાહેરાતો અને ‘ડાર્ક પેટર્ન’ જેમ કે રાઇડ કન્ફર્મ થાય તે પહેલાં રાઇડર્સને વધુ પૈસા ચૂકવવા માટે મજબુર કરવા બદલ દંડ ફટકારવામાં આવ્યો હતો.
ગ્રાહક બાબતોના સચિવ અને CCPA ચીફ કમિશનર નિધિ ખરે અને કમિશનર અનુપમ મિશ્રાએ તેમના નિર્ણયમાં જણાવ્યું હતું કે, ‘આ કાર્યવાહી ભારતમાં કાર્યરત કેબ અને બાઇક-ટેક્સી એગ્રીગેટર પ્લેટફોર્મ સેક્ટરમાં CCPA દ્વારા કરવામાં આવેલી વિગતવાર તપાસને અનુસરે છે. આ તપાસનો હેતુ રાઇડ બુક કરાવતા પહેલા ટિપિંગ અને ડાયનેમિક પ્રાઇસિંગ સંબંધિત પ્રથાઓની તપાસ કરવાનો હતો.’
CCPAએ શોધી કાઢ્યું કે, રેપિડોનું અલ્ગોરિધમ પહેલા ગ્રાહકોને ભાડું જણાવે છે. પછી, એકવાર ગ્રાહક તે ભાડા પર બુકિંગ પસંદ કરે છે, તે રાઇડ કન્ફર્મ થાય તે પહેલાં તેમને વધારે રકમ ચૂકવવાનું કહેવામાં આવે છે. CCPAએ સ્વીકાર્યું કે આવી વ્યવસાયિક પ્રથાઓ ગ્રાહકોને એવું માનીને ગેરમાર્ગે દોરે છે કે તેઓએ ઝડપથી રાઇડ મેળવવા માટે વધુ ચૂકવણી કરવી પડશે, ભલે તેઓ પહેલાથી જ બુક કરાવી ચૂક્યા હોય. આ કિસ્સાઓમાં ભાવ તાલ કરવાની શક્યતા પણ ઓછી છે.
આ પ્રથાને ‘નિશ્ચિત શરમજનક’ માનવામાં આવી હતી, જે ‘ડાર્ક પેટર્ન નિવારણ અને નિયમન માટે માર્ગદર્શિકા, 2023’ હેઠળ એક ‘ડાર્ક પેટર્ન’ છે. આનું કારણ એ છે કે, તેમાં તમને ઉતાવળ છે એવી ભાવના ઉભી કરવામાં આવે છે અને જો (તમે)રાઇડર વધુ ચૂકવણી ન કરે તો રાઇડ ગુમાવવાનો ભય પણ પેદા થતો હોય છે.
CCPAએ રેપિડોના ‘તમારી કિંમત સેટ કરો’ સ્લાઇડરની પણ તપાસ કરી. ઓથોરિટીએ શોધી કાઢ્યું કે તે રાઇડર્સના ભાવ નિર્ણયોને પ્રભાવિત કરવા માટે રંગથી બતાવવામાં આવ્યું હતું. બીજા શબ્દોમાં કહીએ તો, કિંમત વધારવાથી લીલા રંગમાં ‘રાઇડ મેળવવાની શક્યતા વધુ’ હોવાનું સૂચવવામાં આવ્યું હતું, જ્યારે કિંમત ઓછી હોવાથી લાલ અથવા નારંગી રંગની ચેતવણી મળી હતી.
આ એક ‘ઇન્ટરફેસ હસ્તક્ષેપ’ ડાર્ક પેટર્નનું નિર્માણ કરે છે, જેમાં કોઈ પણ રીતે ગ્રાહક પાસેથી પૈસા કાઢવાની યુક્તિનો સમાવેશ થાય છે. CCPAને રાઇડર્સને રાઇડ શરૂ થાય તે પહેલાં જ એક જ રાઇડ માટે અલગથી ચૂકવણી કરવાનું સૂચન કરવાનું કોઈ માન્ય કારણ મળ્યું નથી. CCPAએ જણાવ્યું હતું કે ટિપ એ સામાન્ય રીતે સેવા પ્રાપ્ત કર્યા પછી કરવામાં આવતી સ્વૈચ્છિક ચુકવણી છે અને તેને સેવા પૂરી પાડવા માટેની શરત તરીકે રજૂ કરવી જોઈએ નહીં.
રેપિડોએ દલીલ કરી હતી કે, ટિપિંગ સ્વૈચ્છિક છે અને તેનો મેચિંગ અલ્ગોરિધમ રાઇડર અલગ રકમ ચૂકવે છે કે નહીં તે ધ્યાનમાં લીધા વિના કાર્ય કરે છે. જો કે, CCPAએ આ દલીલોને નકારી કાઢી અને રૂ. 10 લાખનો દંડ લગાવ્યો હતો. રસપ્રદ વાત એ છે કે દંડ થયો હોવા છતાં, આ પ્રથા એપ્લિકેશન પર ચાલુ રહી હોય તેવું લાગે છે.