ગાંધી જયંતિ 2 ઓક્ટોબરે ઉજવવામાં આવે છે, પરંતુ મહાત્મા ગાંધી દ્વારા અમદાવાદમાં સ્થાપિત ગુજરાત વિદ્યાપીઠે તેમનો જન્મદિવસ 7 ઓક્ટોબરે ઉજવ્યો હતો.
ગુજરાત વિદ્યાપીઠ પરંપરાગત રીતે હિન્દુ વિક્રમ સંવત અનુસાર મહાત્મા ગાંધીનો જન્મદિવસ ઉજવે છે. આ વર્ષના કાર્યક્રમના ભાગ રૂપે, વિદ્યાપીઠે અમદાવાદની આશરે 350 મ્યુનિસિપલ શાળાઓમાં ચરખાનું વિતરણ કર્યું, જેમાં ગાંધીજીનો સ્વદેશી સંદેશ બાળકોને પહોંચાડવામાં આવ્યો.
વિક્રમ સંવત ગુજરાતી કેલેન્ડર મુજબ, મહાત્મા ગાંધીનો જન્મ ભાદરવા મહિનાની કૃષ્ણ પક્ષની બારસ (ભાદ્રપદ કૃષ્ણ દ્વાદશી)ના રોજ થયો હતો. એટલે કે, તેમનો જન્મ ચંદ્ર સૂર્ય કેલેન્ડરના છઠ્ઠા મહિના ભાદ્રપદના કૃષ્ણ પક્ષની 12મી તિથિ (દ્વાદશી)એ થયો હતો.
આ તારીખ વિક્રમ સંવત 1925 હતી, જે ગ્રેગોરિયન કેલેન્ડર મુજબ 2 ઓક્ટોબર, 1869ના દિવસે આવે છે. 2 ઓક્ટોબરને વિશ્વભરમાં ગાંધીજીના જન્મદિવસ તરીકે ઉજવવામાં આવે છે.
વિક્રમ સંવતનો ઉપયોગ ઘણા હિન્દુ ધાર્મિક વિધિઓ અને તહેવારોની તારીખો નક્કી કરવા તેમજ જ્યોતિષીય ગણતરીઓ માટે થાય છે. તે 57 BCEમાં શરૂ થયો હતો, એટલે કે તે ગ્રેગોરિયન કેલેન્ડરથી લગભગ 57 વર્ષ આગળ છે. ગ્રેગોરિયન કેલેન્ડર આજે વિશ્વમાં તારીખો અને વર્ષો દર્શાવવા માટે સૌથી સામાન્ય આંતરરાષ્ટ્રીય પદ્ધતિ છે.
ગ્રેગોરિયન કેલેન્ડર મુજબ, આ વર્ષ 2026 છે, પરંતુ વિક્રમ સંવત મુજબ, તે 2083 છે. વિક્રમ સંવત મુજબ, આ વર્ષ 19-20 માર્ચે શરૂ થયું હતું. ભારત સરકાર સત્તાવાર રીતે રાષ્ટ્રીય કેલેન્ડર તરીકે વિક્રમ સંવતને બદલે શક સંવતનું પાલન કરે છે. તે 78 CEમાં શરૂ થયું હતું.
છેલ્લા 90 વર્ષોથી, ગુજરાત વિદ્યાપીઠ મહાત્મા ગાંધીના જન્મદિવસને વિક્રમ સંવત અનુસાર ‘રેંટિયા બારસ’ તરીકે ઉજવી રહી છે.
‘રેંટિયા’નો અર્થ ગુજરાતીમાં ‘ચરખો’ થાય છે. ગાંધીએ ચરખા પર ખાદી માટે સૂતર કાંત્યું હતું. તેઓ ઇચ્છતા હતા કે તેમનો જન્મદિવસ ચરખાને સમર્પિત કરવામાં આવે અને ‘રેંટિયા બારસ’ તરીકે ઉજવવામાં આવે.
ગુજરાત વિદ્યાપીઠના સામાજિક કાર્ય વિભાગના એસોસિયેટ પ્રોફેસર રવિન્દ્ર પંચોલીએ મીડિયા સૂત્રને જણાવ્યું હતું કે, જ્યારે ગાંધીજીના અનુયાયીઓએ તેમનો જન્મદિવસ ઉજવવાની માંગ કરી હતી, ત્યારે ગાંધીજીએ તેનો વિરોધ કર્યો હતો. તેમણે કહ્યું હતું કે તેના બદલે, વિક્રમ સંવત અનુસાર તેમના જન્મદિવસને ‘રેંટિયા બારસ’ તરીકે ઉજવી શકાય છે.
રવિન્દ્ર પંચોલીએ જણાવ્યું હતું કે, વિક્રમ સંવત અનુસાર ગાંધીજીના જન્મદિવસને ‘રેંટિયા બારસ’ તરીકે ઉજવવાની પરંપરા 1929-30ની આસપાસ શરૂ થઈ હતી. તેને ‘મોહન જયંતિ’ અથવા ‘ગાંધી જયંતિ’ તરીકે ઉજવવામાં આવતી ન હતી.
ગાંધીજી માટે, ચરખો ભારતીય આત્મનિર્ભરતાનું સૌથી શક્તિશાળી પ્રતીક હતું. તેઓ તેને અંગ્રેજો સામે આર્થિક, રાજકીય અને નૈતિક સંઘર્ષનું એક સાધન માનતા હતા.
મહાત્મા ગાંધીએ સૌપ્રથમ તેમના 1909ના પુસ્તક ‘હિંદ સ્વરાજ’માં ચરખાના પ્રતીકાત્મક મહત્વ વિશે લખ્યું હતું. 1917માં અમદાવાદના સાબરમતી આશ્રમમાં ગયા પછી, તેમણે હાથથી કાંતણ અને વણાટનો પ્રયોગ શરૂ કર્યો. તેમણે ખાદી, અથવા હાથથી કાંતણ અને હાથથી વણાયેલા કાપડને પ્રોત્સાહન આપ્યું. તેમણે તેને બ્રિટનના લેન્કેશાયરની મિલોમાં ઉત્પાદિત કાપડના વિકલ્પ તરીકે જોયું.
ગાંધીજી માટે, ખાદી અને ચરખો ભારતમાં આત્મનિર્ભરતા અને બ્રિટિશ શાસન સામે અહિંસક સંઘર્ષનો માર્ગ હતો. સ્વદેશીના રાજકીય અને આર્થિક મહત્વ ઉપરાંત, તેમણે કાંતણને શ્રમના ગૌરવ સાથે પણ જોડ્યું. તેમના મતે, આ ચળવળ લોકોને ગરીબો સાથે એકતા દર્શાવવાની મંજૂરી આપતી હતી.
ગાંધીજીએ ઓગસ્ટ 1920માં અસહકાર ચળવળ શરૂ કરી, લોકોને બ્રિટિશ-નિયંત્રિત શાળાઓ અને કોલેજોનો બહિષ્કાર કરવા વિનંતી કરી.
લોર્ડ મેકોલેની વસાહતી શિક્ષણ પ્રણાલીના વિરોધમાં, રાષ્ટ્રવાદીઓએ યુવાનોને બ્રિટિશ શાસનની બહાર શિક્ષણ પૂરું પાડવા માટે 5 યુનિવર્સિટીઓની સ્થાપના કરી. ગુજરાત વિદ્યાપીઠ આ સંસ્થાઓમાંની એક હતી. ગાંધીજીએ 18 ઓક્ટોબર, 1920ના રોજ તેની સ્થાપના કરી.
ગુજરાત વિદ્યાપીઠ વેબસાઇટ અનુસાર, આજે તે ભારત સરકાર દ્વારા ચાર્ટર્ડ રાષ્ટ્રીય યુનિવર્સિટી છે અને સેવા-આધારિત શિક્ષણ દ્વારા મહાત્મા ગાંધીના આદર્શોને આગળ વધારવાનો પ્રયાસ કરે છે.
આ ઉદ્દેશ્યથી, યુનિવર્સિટી દર વર્ષે ‘રેંટિયા બારસ’ની ઉજવણી અલગ અલગ રીતે કરે છે. યુનિવર્સિટીના જનસંપર્ક અધિકારી અદ્વૈત દવેએ જણાવ્યું હતું કે, ગયા વર્ષે, સ્ટાફ અને વિદ્યાર્થીઓએ સાબરમતી રિવરફ્રન્ટ પર લગભગ દોઢ કલાક સુધી ચરખો કાંત્યો હતો.
અદ્વૈત દવેના મતે, આ કાર્યક્રમનો હેતુ ફક્ત સ્વદેશીને પ્રોત્સાહન આપવાનો નહોતો, તેનો હેતુ એ પણ વ્યક્ત કરવાનો હતો કે ચરખો કાંતવો એ યોગનો એક પ્રકાર છે જે એકાગ્રતા સુધારવામાં મદદ કરે છે.
રવિન્દ્ર પંચોલીએ જણાવ્યું કે, પાછલા વર્ષોમાં, યુનિવર્સિટીના વિદ્યાર્થીઓ સતત કાંતવાના કાર્યક્રમ ‘અખંડ કાંતવા’માં પણ ભાગ લેતા હતા. આ કાર્યક્રમમાં, 20-25 વિદ્યાર્થીઓનું જૂથ બે કલાક માટે ચરખો કાંતશે, જ્યારે વિવિધ જૂથો 12 કલાક સાથે મળીને કામ કરશે.
ગુજરાત વિદ્યાપીઠે 7 ઓક્ટોબરના રોજ અમદાવાદ મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશનની શાળાઓમાં વિદ્યાર્થીઓ સુધી સ્વદેશી, આત્મનિર્ભરતા અને ખાદીના ગાંધીજીના વિચારો પહોંચાડવા માટે એક ખાસ કાર્યક્રમનું આયોજન કર્યું હતું. ગુજરાત વિદ્યાપીઠના લગભગ 200 સ્વયંસેવકો અને 1800થી વધુ વિદ્યાર્થીઓએ અમદાવાદના 48 વોર્ડની 351 શાળાઓની મુલાકાત લીધી હતી. તેમણે શાળાના બાળકોને ચરખા કાંતવાનું પ્રદર્શન કર્યું, તેમને ચરખાના મહત્વ અને ગાંધીજીના સ્વદેશી અને આત્મનિર્ભરતાના વિચારો વિશે માહિતી આપી.