19 ઓક્ટોબરે જાહેર કરવામાં આવેલા વિશ્વના સૌથી વધુ પ્રદૂષિત શહેરોના વૈશ્વિક રેન્કિંગમાં ભારતના અનેક શહેરો જોવા મળ્યા હતા. દુનિયાના સૌથી ખરાબ હવાની ગુણવત્તા ધરાવતા ટોપ-20 શહેરોમાંથી 13 શહેરો એકલા ભારત દેશના નોંધાયા હતા. જોકે, આશ્ચર્યજનક વાત એ રહી કે અવારનવાર ભારતના સૌથી પ્રદૂષિત શહેર તરીકે ચર્ચામાં રહેતી દેશની રાજધાની દિલ્હી, આ રેન્કિંગ જાહેર કરાયા તે સમયે વૈશ્વિક ટોપ-20 યાદીમાં સામેલ નહોતી.
AQI.in ના ડેટા અનુસાર, 19 ઓક્ટોબરે ભારતીય સમયાનુસાર બપોરે આશરે 3:30 વાગ્યે મેળવેલી માહિતી મુજબ, ઉત્તર પ્રદેશનું બુલંદશહર 198 ના US AQI (એર ક્વોલિટી ઈન્ડેક્સ) સાથે વિશ્વભરમાં ત્રીજા ક્રમે રહ્યું હતું, જેને આરોગ્ય માટે ‘અસ્વસ્થ’ (Unhealthy) શ્રેણીમાં વર્ગીકૃત કરવામાં આવ્યું છે. તે પછી ત્રિપુરાનું અગરતલા 181 ના AQI સાથે વિશ્વમાં ચોથા ક્રમે રહ્યું હતું.
વૈશ્વિક સ્તરે સૌથી વધુ પ્રદૂષિત ટોપ-20 શહેરોમાં સ્થાન પામેલા ભારતના અન્ય શહેરોની વિગત નીચે મુજબ છે:
પાલી (રાજસ્થાન): AQI 174
મુઝફ્ફરનગર (ઉત્તર પ્રદેશ): AQI 174
બુરહાનપુર (મધ્ય પ્રદેશ): AQI 174
રોહતક (હરિયાણા): AQI 172
કોટા (રાજસ્થાન): AQI 170
મુંબઈ (મહારાષ્ટ્ર): AQI 167
હાપુડ (ઉત્તર પ્રદેશ): AQI 166
હિસાર (હરિયાણા): AQI 165
બીકાનેર (રાજસ્થાન): AQI 165
બરેલી (ઉત્તર પ્રદેશ): AQI 164
આ તમામ આંકડાઓએ આ ભારતીય શહેરોને વિશ્વના સૌથી વધુ પ્રદૂષિત શહેરી વિસ્તારોની યાદીમાં મૂકી દીધા છે.
વૈશ્વિક યાદીમાં ટોચના સ્થાનો પર ઈન્ડોનેશિયાના પણ અનેક શહેરો રહ્યા હતા. સેન્ટ્રલ કાલિમંતનનું પલંગકારાયા 242 ના US AQI સાથે વૈશ્વિક સ્તરે પ્રથમ ક્રમે રહ્યું હતું, જે ‘ગંભીર’ (Severe) શ્રેણીમાં આવે છે. જ્યારે પલેમબાંગ 207 ના AQI સાથે ગંભીર શ્રેણીમાં બીજા ક્રમે રહ્યું હતું.
આ સિવાય ઈન્ડોનેશિયાના સંપિત અને જામ્બી અનુક્રમે 180 અને 176 ના AQI સાથે પાંચમા અને છઠ્ઠા ક્રમે રહ્યા હતા. મલેશિયાના પુત્રાજયા , કુઆલાલંપુર અને પેટાલિંગ જેયા પણ વૈશ્વિક ટોપ-20 પ્રદૂષિત શહેરોમાં સ્થાન પામ્યા હતા.
ભલે દિલ્હી વૈશ્વિક ટોપ-20 ની યાદીમાં દેખાયું ન હોય, પરંતુ રાતોરાત તેની હવાની ગુણવત્તામાં નોંધપાત્ર બગાડ થયો હતો. રાજધાનીના ઐતિહાસિક AQI ગ્રાફ મુજબ, 19 ઓક્ટોબરે સવારે 7:31 વાગ્યે US AQI મહત્તમ 191 ના સ્તરે પહોંચી ગયો હતો, જે બાદમાં દિવસ દરમિયાન ઘટવા લાગ્યો હતો.
આ અગાઉ, 18 ઓક્ટોબરે સાંજે 5:01 વાગ્યે ગ્રાફમાં લઘુત્તમ AQI 126 નોંધાયો હતો. સવારના પીક અવર્સ (191) બાદ દિલ્હીનો AQI ઘટીને 19 ઓક્ટોબરની બપોર સુધીમાં 130 ની આસપાસ પહોંચી ગયો હતો.
આ આંકડા દર્શાવે છે કે જુદા જુદા શહેરો વચ્ચે અને કલાકોના હિસાબે હવાનું પ્રદૂષણ કેવું ઝડપથી બદલાઈ શકે છે. રિયલ-ટાઈમ રેન્કિંગમાં શહેરનું સ્થાન માત્ર તે ક્ષણનો એક સ્નેપશોટ (ચિત્ર) હોય છે, જે હવામાનની સ્થિતિ, ઉત્સર્જન (Emissions) અને વાતાવરણીય પરિબળોના આધારે સતત બદલાતું રહે છે.
AQI.in રેન્કિંગ US એર ક્વોલિટી ઈન્ડેક્સના ધોરણોનો ઉપયોગ કરે છે, જેમાં 151 થી 200 વચ્ચેનો AQI ‘અસ્વસ્થ’ (Unhealthy) શ્રેણીમાં ગણાય છે, જ્યારે 200 થી ઉપરનો AQI ખૂબ અસ્વસ્થ કે ગંભીર પ્રદૂષણ દર્શાવે છે.
નિષ્ણાતો જણાવે છે કે, જો કોઈ શહેર વૈશ્વિક રેન્કિંગથી બહાર પણ હોય, તો પણ હવામાં પ્રદૂષણનું ઊંચું સ્તર લોકોના સ્વાસ્થ્ય માટે જોખમી બની શકે છે — ખાસ કરીને બાળકો, વૃદ્ધો અને શ્વાસ કે હૃદય સંબંધિત બીમારી ધરાવતા દર્દીઓ માટે તે અત્યંત નુકસાનકારક છે.
ગુજરાતીઓ માટે રાહતની વાત એ છે કે ટોપ-20માં એકપણ ગુજરાતનું શહેર નથી.