સુપ્રીમ કોર્ટે ‘ચીફ ઈલેક્શન કમિશનર અને અધર ઈલેક્શન કમિશનર્સ એક્ટ, 2023’ (મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર અને અન્ય ચૂંટણી કમિશનર અધિનિયમ, 2023) હેઠળ મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર (CEC) અને ચૂંટણી કમિશનરોને આપવામાં આવેલી સરવાંગી/સંપૂર્ણ કાનૂની મુક્તિને પડકારતી જાહેર હિતની અરજી (PIL) પર નોટિસ જાહેર કરી છે. મુખ્ય ન્યાયાધીશ (CJI) સૂર્યા કાંત અને ન્યાયમૂર્તિ જોયમાલ્યા બાગચી તથા ન્યાયમૂર્તિ વી. મોહનાની બેંચે આ કાયદાની કલમ 16 ની બંધારણીય માન્યતાને પડકારતી અરજી પર વિવિધ પક્ષકારો પાસે જવાબ માંગ્યો છે.
ઉલ્લેખનીય છે કે, સંસદે ગત વર્ષે આ કાયદો પસાર કર્યો હતો, જે CEC અને ચૂંટણી કમિશનરોને તેમના કાર્યકાળ દરમિયાન પોતાની સત્તાવાર ક્ષમતામાં કરેલા કાર્યો અથવા લીધેલા નિર્ણયો માટે કોઈપણ કાનૂની કાર્યવાહી કે એક્શનમાંથી સંપૂર્ણ મુક્તિ આપે છે.
અરજદાર, સામાજિક કાર્યકર્તા અને વકીલ અરુણ કુમાર અગ્રવાલએ દલીલ કરી હતી કે આ જોગવાઈ કોઈપણ અપવાદ વિના સંપૂર્ણ મુક્તિ આપે છે — પછી ભલે તે કાર્યો શુદ્ધ બુદ્ધિથી (good faith) ન કરવામાં આવ્યા હોય અથવા તો તે અધિકારીઓના અધિકારક્ષેત્રની બહાર હોય.
અરજીમાં એવો દાવો કરવામાં આવ્યો છે કે આ પ્રકારની સરવાંગી સુરક્ષા નાગરિકોને CEC અને ચૂંટણી કમિશનરો સામે ઉપલબ્ધ દીવાની અને ફોજદારી કાનૂની ઉપાયોથી વંચિત રાખે છે.
તેમાં વધુમાં દલીલ કરવામાં આવી છે કે ચૂંટણી પંચની સ્વતંત્રતાનું રક્ષણ કરવાનો અર્થ એ ન હોઈ શકે કે તેના સભ્યોને કાનૂની જવાબદારીમાંથી આવી વ્યાપક મુક્તિ આપી દેવાય. અરજદારે 2023ના આ કાયદાની કલમ 16 ને બંધારણ વિરોધી જાહેર કરવાની માંગ કરી છે.
આ નોટિસ એવા સમયે જાહેર કરવામાં આવી છે જ્યારે સુપ્રીમ કોર્ટ ચૂંટણી પંચના સ્પેશિયલ ઈન્ટેન્સિવ રિવિઝન (SIR – મતદાર યાદીઓની ખાસ ગહન સુધારણા)ને પડકારતી અન્ય અરજીઓ પર પણ સુનાવણી કરી રહી હતી.
સુનાવણી દરમિયાન, બેંચે SIR પ્રક્રિયા અંગે અનેક સવાલો ઉઠાવ્યા હતા અને ચૂંટણી પંચને પૂછ્યું હતું કે, શું આ પ્રક્રિયા મતદારોને હેરાન કરવા કે ડરાવવા માટે ડિઝાઇન કરવામાં આવી છે? કોર્ટે દિલ્હીમાં નજીકના ભવિષ્યમાં કોઈ ચૂંટણી ન હોવા છતાં આ કવાયત હાથ ધરવાની ઉતાવળ અંગે પણ સવાલ ઉઠાવ્યા હતા.
બેંચે જણાવ્યું હતું કે ચૂંટણી પંચે ચુસ્ત સમયમર્યાદા માટે આગ્રહ ન રાખવો જોઈએ અને ગણતરી ફોર્મ મોડા સબમિટ કરવાની પ્રક્રિયા ખુલ્લી રાખવી જોઈએ. કોર્ટે એ પણ પૂછ્યું કે જે મતદારો પહેલેથી જ મતદાર યાદીમાં નોંધાયેલા હતા, પરંતુ જેમના નામ ડ્રાફ્ટ યાદીમાંથી ગાયબ હતા, તેમને ફરીથી ફોર્મ-6 ભરવા માટે શા માટે કહેવામાં આવી રહ્યું છે?
ન્યાયમૂર્તિ બાગચીએ કહ્યું હતું કે શું તમે કોઈ મતદારને તેની બેદરકારી માટે તેનો મત આપવાનો અધિકાર કાયમ માટે છીનવીને સજા આપી શકો?
કોર્ટે ચૂંટણી પંચને નિર્દેશ આપ્યો છે કે રદ કરાયેલા (હટાવવામાં આવેલા) મતદારોની યાદી બ્લોક સ્તરે સ્થાનિક ભાષાઓમાં ભૌતિક રીતે (physical lists) પ્રદર્શિત કરવામાં આવે. કોર્ટે અરજદારો અને મતદારોને આશ્વાસન આપ્યું હતું કે આ મામલો કોર્ટ સમક્ષ વિચારાધીન હોવાથી ગભરાવાની જરૂર નથી.
ચૂંટણી પંચે કોર્ટને જણાવ્યું હતું કે તે દિલ્હીમાં સમયમર્યાદા લંબાવવા અને ગણતરી ફોર્મ મોડા સબમિટ કરવાની મંજૂરી આપવા અંગે વિચાર કરશે. SIR મામલે આગામી સુનાવણી 19 નવેમ્બરના રોજ નક્કી કરવામાં આવી છે.
કોર્ટે એ પણ સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે SIR હેઠળ નામ કમી થવાથી અથવા સમયમર્યાદા પૂરી થઈ જવાથી મતદારનું નામ મતદાર યાદીમાં ઉમેરાતા કાયમ માટે અટકતું નથી. નાગરિકો ઉમેદવારી પત્ર ભરવાની છેલ્લી તારીખ સુધી મતદાર યાદીમાં સુધારાની માંગ કરી શકે છે.