દેશની સુપ્રીમ કોર્ટે સોમવારે વક્ફ કાયદા સંબંધિત મામલા પર મોટો નિર્ણય આપ્યો. સુપ્રીમ કોર્ટે વક્ફ કાયદાના મામલે સરકાર અને મુસ્લિમ સમુદાય વચ્ચે સંતુલન જાળવવાનો પ્રયાસ કર્યો છે. કોર્ટે વક્ફ કાયદાની કલમ 3 અને કલમ 4 પર રોક લગાવી દીધી છે. સુનાવણી બાદ કોર્ટે કહ્યું કે, અમને આખા કાયદા પર રોક લગાવવાનો અધિકાર નથી.
સુપ્રીમ કોર્ટે કહ્યું કે, આ નિર્ણય કાયદાની બંધારણીયતા પર નથી. કોર્ટે વક્ફ મિલકત પરના મહેસૂલ સંબંધિત કાયદા પર રોક લગાવી છે. ઉપરાંત, વક્ફ બોર્ડના 11 સભ્યોમાં ત્રણથી વધુ બિન-મુસ્લિમ સભ્યો ન હોવા જોઈએ અને વક્ફ બોર્ડના CEO શક્ય હોય ત્યાં સુધી મુસ્લિમ સમુદાયના હોવા જોઈએ, પરંતુ બિન-મુસ્લિમ CEOની નિમણૂક પર કોઈ પ્રતિબંધ નહોતો.
મુખ્ય ન્યાયાધીશની અધ્યક્ષતામાં સુપ્રીમ કોર્ટની ત્રણ ન્યાયાધીશોની બેન્ચે કલમ 3(R), 2(C), 3(C) અને 23 પર સ્ટે આપવાનો આદેશ આપ્યો છે. આ રીતે, કોર્ટે કેટલાક કિસ્સાઓમાં મુસ્લિમોને અને કેટલાક કિસ્સાઓમાં સરકારને રાહત આપી. આવી સ્થિતિમાં, ચાલો સમજીએ કે, વકફ કાયદામાં મુસ્લિમોને શું વાંધો હતો અને તેમને શું રાહત આપવામાં આવી.
કલમ 3(R): એવી શરત કે કોઈ પણ વ્યક્તિને વકફ બનાવવા માટે ઓછામાં ઓછા પાંચ વર્ષ માટે ઇસ્લામનો અનુયાયી હોવો જોઈએ. કોર્ટે કહ્યું કે, જ્યાં સુધી નિયમો બનાવવામાં ન આવે ત્યાં સુધી, આ શરત મનસ્વી હોઈ શકે છે અને સ્થગિત રહેશે. કોર્ટે વકફ બનાવવા માટેની પાંચ વર્ષની મર્યાદા પર સ્ટે મૂક્યો છે.
કલમ 2(C)ની જોગવાઈ: જ્યાં સુધી નિયુક્ત અધિકારીનો અહેવાલ દાખલ ન થાય ત્યાં સુધી, મિલકતને વકફ મિલકત ગણવી જોઈએ નહીં. કોર્ટે આ જોગવાઈને સ્થગિત કરી દીધી છે.
કલમ 3(C): કલેક્ટરને મિલકતના અધિકારો નક્કી કરવાનો અધિકાર આપવો એ સત્તાના વિભાજનનું ઉલ્લંઘન છે. અંતિમ નિર્ણય ન આવે ત્યાં સુધી મિલકતના અધિકારો પર કોઈ અસર થશે નહીં અને વકફને કબજાથી વંચિત રાખવામાં આવશે નહીં.
બિન-મુસ્લિમ સભ્યોની મર્યાદા: વકફ બોર્ડમાં 3થી વધુ બિન-મુસ્લિમ સભ્યો રહેશે નહીં અને કુલ સંખ્યા 4થી વધુ ન હોઈ શકે. આ ઉપરાંત, કલમ 23 હેઠળ, સુપ્રીમ કોર્ટે કહ્યું કે વકફ બોર્ડના CEO શક્ય હોય ત્યાં સુધી મુસ્લિમ હોવા જોઈએ.
વકફ જમીનો અંગેના જૂના કાયદામાં કહેવામાં આવ્યું હતું કે, જો કોઈ જમીન લાંબા સમયથી વકફ દ્વારા ઉપયોગમાં લેવામાં આવી રહી હોય, તો તેને વકફ ગણી શકાય. જો જરૂરી દસ્તાવેજો ઉપલબ્ધ ન હોય તો પણ, તે જમીન વકફ ગણાતી હતી. પરંતુ, હવે જ્યારે નવો કાયદો આવ્યો છે, ત્યારે તેમાંથી આ શબ્દ દૂર કરવામાં આવ્યો છે.
જો કોઈ મિલકત વકફ નથી, તો તે શંકાસ્પદ ગણાશે. એવો દલીલ કરી શકાતી નથી કે કારણ કે વકફ પહેલાથી જ આ મિલકત પર કામ કરી રહ્યું હતું, તો તેના પરનો અધિકાર તેમનો રહેશે. મુસ્લિમ સમુદાય ‘વકફ બાય યુઝ’ જાળવવાના પક્ષમાં હતો, જેના માટે તે વકફ કાયદામાં પ્રતિબંધની માંગ કરી રહ્યો હતો. કોર્ટે આમાં કોઈ ફેરફાર કર્યો નથી. જો કોઈ વકફ મિલકત પાસે દસ્તાવેજો ન હોય, તો તેને વકફ મિલકત ગણવામાં આવશે નહીં.
મુસ્લિમ સમુદાયનો બીજો સૌથી મોટો વાંધો રાજ્ય વકફ બોર્ડ અને કેન્દ્રીય વકફ પરિષદની રચના સંબંધિત હતો. અરજદારોએ દલીલ કરી હતી કે, પદાધિકારી સભ્યો સિવાય, ફક્ત મુસ્લિમોને જ આ સંસ્થાઓનું સંચાલન કરવાની મંજૂરી આપવી જોઈએ. મુસ્લિમોએ કહ્યું કે વકફ બોર્ડ અને પરિષદમાં ફક્ત મુસ્લિમ સભ્યો હોવા જોઈએ.
મુસ્લિમ સમુદાયના આ વાંધો પર, સુપ્રીમ કોર્ટે તેના નિર્ણયમાં કહ્યું કે વકફ પરિષદ અને વકફ બોર્ડમાં 4થી વધુ બિન-મુસ્લિમ સભ્યો રહેશે નહીં અને રાજ્ય માટે 3થી વધુ સભ્યો ન હોવા જોઈએ. આ રીતે, વકફ બોર્ડના 11 સભ્યોમાંથી, કેન્દ્રીય સંસ્થામાં ચારથી વધુ બિન-મુસ્લિમ અને રાજ્યમાં ત્રણ ન હોવા જોઈએ. આ રીતે, વકફ બોર્ડના માળખામાં મુસ્લિમ સમુદાયની બહુમતી રહેશે. નવા કાયદામાં બિન-મુસ્લિમ સભ્યોની સંખ્યા નક્કી કરવામાં આવી ન હતી, પરંતુ કોર્ટે તેને નક્કી કરી દીધી છે.
સુપ્રીમ કોર્ટના CJIએ કહ્યું કે અમે વકફ માટે ઇસ્લામિક પ્રથાના ઓછામાં ઓછા સમયગાળા એટલે કે ઇસ્લામમાં શ્રદ્ધાના 5 વર્ષ સુધીના નિયમ પર પ્રતિબંધ મૂકી રહ્યા છીએ. સરકાર ઇચ્છતી હતી કે જો કોઈ મુસ્લિમ વકફ કરે છે, તો તે પાંચ વર્ષ સુધી મુસ્લિમ રહે. મુસ્લિમ સમુદાય સરકારની આ જોગવાઈનો વિરોધ કરી રહ્યો હતો, હવે સુપ્રીમ કોર્ટે આ મામલે મુસ્લિમ સમુદાયને રાહત આપી છે.
વકફ કાયદામાં કલેક્ટરની તપાસ સામે મુસ્લિમોને વાંધો હતો. વકફ કાયદામાં એક જોગવાઈ હતી જેમાં કહેવામાં આવ્યું હતું કે, જો કલેક્ટર તપાસ કરે કે કોઈ મિલકત સરકારી જમીન છે કે નહીં, તો તપાસ દરમિયાન આવી મિલકતને વકફ મિલકત ગણવામાં આવશે નહીં. જો કલેક્ટરને શંકા હોય કે કોઈ જમીન સરકારી જમીન છે, તો તપાસ થાય ત્યાં સુધી તેને વકફ જમીન ગણવામાં આવશે નહીં. સુપ્રીમ કોર્ટે આ પર પ્રતિબંધ મૂક્યો છે.
સુપ્રીમ કોર્ટે કહ્યું કે, અમે માનીએ છીએ કે કાયદાની બંધારણીયતાની ધારણા હંમેશા તેના પક્ષમાં હોય છે. કોર્ટે વકફ કાયદાની તે જોગવાઈ પર પણ પ્રતિબંધ મૂક્યો હતો જેમાં જિલ્લા કલેક્ટરને વકફ તરીકે જાહેર કરાયેલી મિલકત સરકારી મિલકત છે કે નહીં તે નક્કી કરવાનો અધિકાર આપવામાં આવ્યો હતો અને પરિણામે તે મિલકતની સ્થિતિ અંગે આદેશ બહાર પાડશે.
કોર્ટે કહ્યું કે, અમે 1923ના કાયદાથી અત્યાર સુધી કાયદાકીય પૃષ્ઠભૂમિનો અભ્યાસ કર્યો છે. અમે દરેક કલમ પર પ્રારંભિક તબક્કે પડકારનો વિચાર કર્યો હતો, અને પક્ષકારોને સાંભળ્યા પછી, જાણવા મળ્યું કે સમગ્ર કાયદાની જોગવાઈઓ પર રોક લગાવવાનો કેસ બહાર પાડવામાં આવ્યો નથી. કોર્ટે કહ્યું કે જ્યાં સુધી કાર્યવાહી અંતિમ સ્વરૂપ ન લે ત્યાં સુધી મિલકતોના અધિકારોને અસર થશે નહીં. જ્યાં સુધી માલિકી નક્કી ન થાય ત્યાં સુધી મિલકતમાંથી કોઈ વકફ ખાલી કરવામાં આવશે નહીં.
CJI જસ્ટિસ ગવઈએ કહ્યું કે, ફક્ત દુર્લભમાં દુર્લભ પરિસ્થિતિઓમાં જ, સમગ્ર કાયદા પર રોક લગાવવાનો આદેશ આપી શકાય છે. બેન્ચે કહ્યું કે, ધારણા હંમેશા વિધાનસભા દ્વારા પસાર કરાયેલા કાયદાની બંધારણીયતાની તરફેણમાં હોય છે. કોર્ટનો હસ્તક્ષેપ ફક્ત દુર્લભમાં દુર્લભ કિસ્સાઓમાં જ કરવામાં આવે છે.
બેન્ચે કહ્યું કે, અમે કાયદાની બધી જોગવાઈઓ જોઈ છે. અમે ચર્ચા સાંભળી હતી કે શું સમગ્ર સુધારા કાયદા પર રોક લગાવવી જોઈએ કે નહીં. CJIએ કહ્યું કે, વક્ફ મિલકતની નોંધણીની વ્યવસ્થા 1923થી અમલમાં હતી.
મુસ્લિમ પક્ષકારો દ્વારા પણ સુપ્રીમ કોર્ટના નિર્ણયની પ્રશંસા કરવામાં આવી હતી અને કાયદાનું સમર્થન કરતા હસ્તક્ષેપ અરજદારોએ પણ તેને સંતોષકારક ગણાવ્યો હતો. નિર્ણય સાંભળવા માટે સુપ્રીમ કોર્ટ પહોંચેલા કોંગ્રેસના નેતા અને કવિ ઇમરાન પ્રતાપગઢીએ કહ્યું કે, વચગાળાનો નિર્ણય ખૂબ જ રાહતદાયક છે. હવે વક્ફ મિલકતો માટે કોઈ ખતરો નથી.
જ્યારે, આ સુધારેલા કાયદાના સમર્થકો, અશ્વિની ઉપાધ્યાય અને બરુણ ઠાકુરે કહ્યું કે, આખો કાયદો અમલમાં છે. ત્રણમાંથી બે જોગવાઈઓને મહત્તમ હદ સુધી જાળવી રાખવામાં આવી છે. ત્રીજી જોગવાઈ, એટલે કે, ઓછામાં ઓછા પાંચ વર્ષ સુધી ઇસ્લામનું પાલન કર્યા પછી જ વકફ કરવાના અધિકાર પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ છે.
કોર્ટે એ પણ સ્પષ્ટ કર્યું કે કોઈપણ કલેક્ટર કે એક્ઝિક્યુટિવને મિલકતના અધિકારો નક્કી કરવાની મંજૂરી આપી શકાતી નથી. કોર્ટે નિર્દેશ આપ્યો કે જ્યાં સુધી કલમ 3(c) હેઠળ વકફ મિલકતની માલિકી અંગે અંતિમ નિર્ણય વકફ ટ્રિબ્યુનલ અને હાઈકોર્ટ દ્વારા લેવામાં ન આવે ત્યાં સુધી ન તો વકફ મિલકતમાંથી ખાલી કરવામાં આવશે અને ન તો મહેસૂલ રેકોર્ડ સાથે ચેડા કરવામાં આવશે.