53 અને 55 વર્ષની બે પરિણીત મહિલાઓએ ભારતમાં પ્રજનનક્ષમતા સારવારને નિયંત્રિત કરતા કાયદાને બોમ્બે હાઇકોર્ટમાં પડકાર્યો છે. આ કાયદો 50 વર્ષથી વધુ ઉંમરની મહિલાઓને ગર્ભધારણ માટે પ્રજનનક્ષમતા સારવાર લેવાથી પ્રતિબંધિત કરે છે. કેસની સુનાવણી કરતા, હાઇકોર્ટે આ મહિલાઓને ખુબ મોટી અને મહત્વપૂર્ણ રાહત આપી, તેમને ઓછામાં ઓછા તેમના તબીબી ફિટનેસ પરીક્ષણો શરૂ કરવાની મંજૂરી આપી. ચાલો આ સમગ્ર મામલે આપણે તેના કાનૂની પરિણામોને વિગતવાર સમજી લઈએ.
હા. ભારતનો સહાયિત પ્રજનન ટેકનોલોજી (ART) અધિનિયમ, 2021, પ્રજનનક્ષમતા સારવાર મેળવવા માટે મહત્તમ વય મર્યાદા નક્કી કરે છે. વય મર્યાદા સ્ત્રીઓ માટે 50 અને પુરુષો માટે 55 છે. આ ઉંમર પછી, કોઈ પણ વ્યક્તિ IVF અથવા દાતા ઇંડા/શુક્રાણુ જેવી પ્રજનનક્ષમતા સારવારનો કાયદેસર રીતે ઉપયોગ કરી શકતું નથી.
સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો, જ્યારે કુદરતી ગર્ભધારણ શક્ય ન હોય, ત્યારે તબીબી વિજ્ઞાન લોકોને ગર્ભધારણ કરવામાં મદદ કરે છે. આમાં IVF (ઇન વિટ્રો ફર્ટિલાઇઝેશન) જેવી પ્રક્રિયાઓનો સમાવેશ થાય છે, જ્યાં દાતા ઇંડા અથવા શુક્રાણુનો ઉપયોગ સ્ત્રીને ગર્ભધારણ અને બાળકનો જન્મ આપવા માટે કરવામાં આવે છે.
બંને મહિલા અરજદારો દલીલ કરે છે કે, ART કાયદા હેઠળ નિર્ધારિત વય મર્યાદા મનસ્વી અને ગેરબંધારણીય છે. તે તેમના મૂળભૂત અધિકારોનું સીધું ઉલ્લંઘન કરે છે.
મીડિયા સૂત્રોના એક અહેવાલ મુજબ, બોમ્બે હાઈકોર્ટના ન્યાયાધીશ રવિન્દ્ર ઘુગે અને અભય મંત્રીની બેન્ચે બુધવારે આ કેસની સુનાવણી કરી. કોર્ટે મહિલાઓને વચગાળાની રાહત આપી, તેમને તબીબી ફિટનેસ પરીક્ષણો કરાવવાની મંજૂરી આપી. આ દિશામાં આ એક ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ પહેલું પગલું છે.
આ અગાઉ, કોર્ટે સંશોધન આધારિત ડેટા માંગ્યો હતો, જે સાબિત કરી શકે કે સ્ત્રી આ ઉંમરે સુરક્ષિત રીતે ગર્ભધારણ કરી શકે છે. તેના જવાબમાં, બંને મહિલાઓએ પહેલાથી જ સ્ત્રીરોગચિકિત્સક પાસેથી પ્રમાણપત્રો સબમિટ કર્યા છે, જેમાં તેમને સંપૂર્ણ નવ મહિના સુધી ગર્ભાવસ્થા રાખવા માટે તબીબી રીતે યોગ્ય જાહેર કરવામાં આવ્યા છે.
કેસની કાનૂની જટિલતાઓને સમજવા અને કોર્ટને મદદ કરવા માટે, હાઈકોર્ટે વરિષ્ઠ વકીલ અને ભૂતપૂર્વ મહારાષ્ટ્ર એડવોકેટ જનરલ આશુતોષ કુંભકોણીને એમિકસ ક્યુરી (નિષ્ણાત સલાહકાર) તરીકે નિયુક્ત કર્યા છે.
જો બોમ્બે હાઈકોર્ટ આખરે મહિલાઓની તરફેણમાં ચુકાદો આપે છે અને ART કાયદાની કલમ 21(g) (જે વય મર્યાદા નક્કી કરે છે)ને રદ કરે છે, તો તેના દૂરગામી પરિણામો આવશે.
આનાથી સમગ્ર ભારતમાં વૃદ્ધ મહિલાઓના પ્રજનન અધિકારોને ફરીથી વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવશે. આનાથી એક ઐતિહાસિક મિસાલ સ્થાપિત થશે કે, માતા બનવાના મહિલાના અધિકારને નક્કી કરવા માટે ઉંમર એકમાત્ર માપદંડ ન હોઈ શકે.