શું બે પુખ્ત વયના અપરિણીત વ્યક્તિઓ વચ્ચેના પરસ્પર સંમતિથી બનેલા સંબંધોનો ઉપયોગ કોઈ વ્યક્તિના ચારિત્ર્ય પર સવાલ ઉઠાવવા માટે થઈ શકે? શું લગ્ન વિના સમાપ્ત થતા સંબંધને આપોઆપ છેતરપિંડી ગણી શકાય?
માત્ર એક સરકારી ભરતીના વિવાદથી ઘણું આગળ વધીને વ્યાપક અસરો ધરાવતા એક સીમાચિહ્નરૂપ ચુકાદામાં, દેશની સર્વોચ્ચ અદાલતે આ બંને પ્રશ્નોના જવાબ મક્કમપણે ‘ના’ માં આપ્યા છે.
એવા સમયે જ્યારે લગ્ન પહેલાના સંબંધોને આજે પણ સમાજમાં કલંક (Social Stigma) તરીકે જોવામાં આવે છે અને ઘણીવાર આવા મામલાઓ કોર્ટરૂમ સુધી પહોંચે છે, ત્યારે દેશની સર્વોચ્ચ અદાલતે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે બે સંમતિ આપનાર અપરિણીત પુખ્તો વચ્ચેના શારીરિક સંબંધો પોતે જ કોઈના ચારિત્ર્યનો ન્યાય કરવાનો આધાર બની શકતા નથી. કોર્ટે એવી માનસિકતા સામે પણ ચેતવણી આપી છે જે અંતે સંબંધ તૂટી જવાના કારણે જ માત્ર કોઈને દોષિત માની લે છે.
‘બાર એન્ડ બેન્ચ’ ના અહેવાલ મુજબ, જસ્ટિસ મનમોહન અને જસ્ટિસ મનોજ મિશ્રાની બેન્ચે જણાવ્યું હતું કે, ‘બે સંમતિ આપનાર અપરિણીત પુખ્તો વચ્ચેના શારીરિક સંબંધો, તે સંબંધમાં રહેલી વ્યક્તિના ચારિત્ર્ય વિશે કોઈ પ્રતિકૂળ કે નકારાત્મક છાપ ઊભી કરવાનો આધાર ન હોઈ શકે અને ન હોવો જોઈએ. એવો કોઈ કાયદો નથી જે બે સંમતિ આપનાર અપરિણીત પુખ્તોને તેમની પસંદગીના સંબંધો રાખવાથી રોકે.’
સુપ્રીમ કોર્ટની આ ટિપ્પણી તેલંગાણાના પોલીસ કોન્સ્ટેબલ તરીકે પસંદ પામેલા ગજુલા તિરુપતિ નામના ઉમેદવારના કેસની સુનાવણી દરમિયાન આવી હતી. તિરુપતિની પસંદગી એક ગુનાહિત કેસના કારણે રદ કરવામાં આવી હતી, જે કેસ એક દાયકા કરતાં વધુ સમય પહેલાં તેની પડોશમાં રહેતી એક મહિલા સાથેના સંબંધોમાંથી ઉદ્ભવ્યો હતો.
પરંતુ કોર્ટનો આ ચુકાદો માત્ર એક ઉમેદવાર સરકારી નોકરી માટે લાયક છે કે નહીં તે નક્કી કરવા પૂરતો સીમિત ન રહ્યો.
બેન્ચે એક એવા પ્રશ્ન પર સુનાવણી કરી જે આજકાલ કાયદો, સમાજ અને વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતાના કેન્દ્રમાં છે: શું પુખ્ત વયના લોકોને એવા સંમતિભર્યા સંબંધો માટે સજા મળવી જોઈએ જે લગ્નમાં પરિણમ્યા ન હોય?
‘બાર એન્ડ બેન્ચ’ દ્વારા ટાંકવામાં આવેલા ચુકાદા અનુસાર, કોર્ટે કહ્યું, ‘દરેક સંબંધ લગ્નમાં પરિણમતો નથી. તેથી, માત્ર સંબંધ લગ્નમાં સમાપ્ત ન થયો તે માટે એવું માની લેવાનું કોઈ કારણ નથી કે એક પક્ષે બીજા પક્ષ સાથે છેતરપિંડી કરી છે.’
અદાલતે સ્વીકાર્યું કે સામાજિક વાસ્તવિકતાઓ બદલાઈ રહી છે અને સત્તાવાળાઓ લોકોના વર્તનનું મૂલ્યાંકન કરતી વખતે આ ફેરફારોની અવગણના કરી શકે નહીં.
બેન્ચના જણાવ્યા અનુસાર, લગ્ન પહેલાના સંબંધો સમકાલીન સમાજની વાસ્તવિકતા છે અને સંસ્થાઓએ ભૂતકાળની રૂઢિચુસ્ત ધારણાઓ પર આધાર રાખવાને બદલે બદલાતા સમય પ્રત્યે સંવેદનશીલ બનવું જોઈએ.
આ ચુકાદાના સૌથી મહત્વપૂર્ણ ભાગોમાંના એકમાં ન્યાયાધીશોએ જણાવ્યું હતું કે, જ્યારે બે પુખ્ત વયના લોકો લાંબા સમય સુધી સંબંધોમાં રહે છે, ત્યારે એવી ધારણા બને છે કે આ સંબંધ માન્ય સંમતિ (Valid Consent) પર આધારિત હતો.
બેન્ચે નોંધ્યું, ‘વધુમાં, જ્યાં આવો સંબંધ લાંબા સમય સુધી, જેમ કે થોડા વર્ષો સુધી ચાલ્યો હોય, ત્યારે આ કોર્ટે વારંવાર એક પક્ષ દ્વારા બીજા પક્ષ સામે નોંધાવેલી એવી ફોજદારી કાર્યવાહી રદ કરી છે જેમાં ફરિયાદ હોય કે પીડિતાને લગ્નની ખોટી લાલચ આપીને શારીરિક સંબંધો બાંધવામાં આવ્યા હતા. કારણ કે આવા કિસ્સામાં એવી ધારણા રાખવામાં આવશે કે આ સંબંધ બંનેની માન્ય સંમતિ પર આધારિત હતો.’
તિરુપતિની કામચલાઉ ધોરણે સ્ટાઈપેન્ડરી કેડેટ ટ્રેઈની પોલીસ કોન્સ્ટેબલની પોસ્ટ માટે પસંદગી કરવામાં આવી હતી. અરજી કરતી વખતે, તેણે જાતે જ જાહેર કર્યું હતું કે 2014માં તેની વિરૂદ્ધ એક ગુનાહિત કેસ નોંધાયો હતો.
આ કેસ પડોશમાં રહેતી એક મહિલા સાથેના તેના સંબંધોમાંથી ઊભો થયો હતો. જોકે, બંને પક્ષો વચ્ચે સમાધાન થયા બાદ 2015માં લોક અદાલત સમક્ષ આ મામલો થાળે પડ્યો હતો અને અંતે આઈપીસીની કલમ 376 (બળાત્કાર) હેઠળનો કોઈ આરોપ આગળ ચલાવવામાં આવ્યો નહોતો.
તેમ છતાં, તેલંગાણા સ્ટેટ લેવલ પોલીસ રિક્રુટમેન્ટ બોર્ડે આ કેસને નૈતિક અધોગતિ (Moral Turpitude) ગણીને તેની પસંદગી રદ કરી દીધી હતી.
આ વિવાદ ન્યાયતંત્રના વિવિધ સ્તરોમાંથી પસાર થયો. તેલંગાણા હાઈકોર્ટના સિંગલ જજે બે વાર તેની તરફેણમાં ચુકાદો આપ્યો હતો, પરંતુ બાદમાં ડિવિઝન બેન્ચે તે નિર્ણયોને ઉલટાવી દીધા હતા, જેને પગલે તિરુપતિએ સુપ્રીમ કોર્ટના દરવાજા ખખડાવ્યા હતા.
સુપ્રીમ કોર્ટે આ કેસમાં અન્ય એક મહત્વપૂર્ણ મુદ્દા પર પણ ચર્ચા કરી હતી.
બેન્ચે જણાવ્યું હતું કે લોક અદાલત સમક્ષ થયેલા સમાધાનને આપોઆપ ગુનાની કબૂલાત તરીકે અર્થઘટન કરી શકાય નહીં. તેમજ કોઈ એમ્પ્લોયર (નોકરી આપનાર) માત્ર એટલા માટે ગેરવર્તણૂકની ધારણા ન બાંધી શકે કારણ કે કોઈ ફોજદારી કેસ સમાધાનમાં સમાપ્ત થયો હતો.
ન્યાયાધીશોએ ધ્યાન દોર્યું કે જો એવા પુરાવા હોત કે ફરિયાદી મહિલાને ધમકાવવામાં આવી હતી, તેના પર દબાણ કરવામાં આવ્યું હતું અથવા સમાધાન માટે મજબૂર કરવામાં આવી હતી, તો સત્તાવાળાઓ ઉમેદવારની યોગ્યતા તપાસવા માટે હકદાર હોત. જોકે, વર્તમાન કેસમાં આવી કોઈ સામગ્રી કે પુરાવા ઉપલબ્ધ નહોતા.
કોર્ટે ખાસ કરીને એવી કાનૂની કાર્યવાહીમાં ક્યારેય સાબિત ન થઈ હોય તેવી બાબતોના આધારે મનસ્વી તારણો કાઢવાના પ્રયાસોની આકરી આલોચના કરી હતી.
કોર્ટે ચુકાદો આપ્યો, ‘ફરિયાદી મહિલાને સંબંધ બાંધવા માટે છેતરવામાં આવી હતી કે નહીં, તે માત્ર ફરિયાદી જ જાહેર કરી શકતી હતી. સામાન્ય જનતા એ ન કહી શકે કે અપીલકર્તા દ્વારા તેની સાથે છેતરપિંડી કરવામાં આવી હતી કે નહીં. આવી પરિસ્થિતિઓમાં, જ્યારે ફરિયાદીએ પોતે કેસ આગળ ન વધારવાનું નક્કી કર્યું અને કોઈ પુરાવા રજૂ કર્યા નહોતા, ઊલટાનું કેસમાં કમ્પાઉન્ડ (સમાધાન) કરવા માટે પોતાની સંમતિ વ્યક્ત કરી હતી, ત્યારે સત્તાવાળાઓ માટે કોઈ ખોટો અર્થ કાઢવા અને અપીલકર્તાના ચારિત્ર્ય વિશે પ્રતિકૂળ અનુમાન લગાવવાની કોઈ જરૂર નહોતી.’
આ ચુકાદાનું મહત્વ માત્ર એક પોલીસ ઉમેદવારને મળેલી રાહત પૂરતું નથી, પરંતુ તેના વ્યાપક સંદેશમાં રહેલું છે.
વર્ષોથી, નિષ્ફળ ગયેલા સંબંધોમાંથી ઉદ્ભવતા આરોપો ઘણીવાર એવા સામાજિક પરિણામો લાવે છે જે કોર્ટની કાર્યવાહી પૂરી થયા પછી પણ પીછો છોડતા નથી. ચારિત્ર્ય, નૈતિકતા અને રોજગાર માટેની યોગ્યતાનો ન્યાય ઘણીવાર વ્યક્તિગત સંબંધોના ચશ્માથી કરવામાં આવતો રહ્યો છે.
સુપ્રીમ કોર્ટનો આ ચુકાદો તે અભિગમની સામે મોટો આંચકો છે. તે પુખ્ત વયના લોકોના સંમતિભર્યા સંબંધો અને ગુનાહિત વર્તન વચ્ચે સ્પષ્ટ ભેદરેખા દોરે છે, જ્યારે સત્તાવાળાઓને ચેતવણી આપે છે કે તેઓ નિષ્ફળ ગયેલા પ્રેમને છેતરપિંડી કે નૈતિક ગેરવર્તણૂક સાથે ન સરખાવે.
તિરુપતિની નિમણૂક પુનઃસ્થાપિત કરતા કોર્ટે જણાવ્યું હતું કે નોકરી આપનારાઓ માત્ર ધારણાઓના આધારે પ્રતિકૂળ અભિપ્રાયો બનાવી શકતા નથી. તેમની પાસે ગુનો આચરવામાં આવ્યો હોવાના સ્પષ્ટ પુરાવા અને તે ગુના સાથે સંબંધિત વ્યક્તિની સંડોવણી દર્શાવતી સામગ્રી હોવી અનિવાર્ય છે.
આમ કરવાથી, આ ચુકાદો ભવિષ્યમાં માત્ર સર્વિસ લો (નોકરીના કાયદા) ના ચુકાદા તરીકે જ નહીં, પરંતુ આધુનિક ભારતમાં સંમતિ, વ્યક્તિગત સ્વાયત્તતા અને સંબંધોના બદલાતા સ્વરૂપ પર એક મહત્વપૂર્ણ દસ્તાવેજ તરીકે યાદ રાખવામાં આવશે.