સ્વિટ્ઝર્લૅન્ડમાં અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે થયેલી વાતચીત પછી ખાડી યુદ્ધ હાલ પૂરતું અટકી ગયું છે. આ સમગ્ર કરાર દરમિયાન, અમેરિકા પાછળ હટી રહ્યું હોય તેવું લાગતું હતું, જ્યારે તેહરાન તેની માંગ પુરી કરાવવામાં સફળ રહ્યું હતું. પછી ભલે તે તેલ પ્રતિબંધોમાં છૂટછાટ હોય, હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાં મુક્તપણે નેવિગેટ કરવાનો અધિકાર હોય કે પછી 12 અબજ ડૉલરના સ્થિર ભંડોળનું વળતર હોય. ઈરાને અમેરિકા સાથેની શાંતિ મંત્રણામાં પોતાની શરતો પર તેની માંગણીઓ પુરી કરાવવામાં સફળ રહ્યું છે. અમેરિકાએ ઈરાની તેલ અને પેટ્રોકેમિકલ ઉત્પાદનોના વેચાણ પર 60 દિવસની છૂટ આપી છે. આના પરિણામે બજારમાં જાણે કે, ઈરાની તેલનું પૂર આવશે. પરંતુ શું આનાથી તેલના ભાવમાં ઘટાડો થશે? શું તેલ કંપનીઓ પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવ ઘટાડશે? આનાથી ભારતને કેવી રીતે ફાયદો થશે?
અમેરિકાએ આગામી 60 દિવસ માટે ઈરાની ક્રૂડ ઓઇલ અને પેટ્રોલિયમ ઉત્પાદન, ડિલિવરી અને વેચાણ પરના પ્રતિબંધો હટાવી લીધા છે. 8 વર્ષ પછી, ઈરાનને ખુલ્લા બજારમાં તેનું તેલ વેચવાની મંજૂરી આપવામાં આવી છે. 2018માં, અમેરિકાએ ઈરાની તેલ પર પ્રતિબંધો લાદ્યા હતા. આ મુક્તિથી હવે વૈશ્વિક તેલ બજારમાં ઈરાની તેલની પહોંચ વધશે. ભારત અને ચીન જેવા દેશો કોઈ પણ પ્રતિબંધ વિના ઈરાન પાસેથી તેલ ખરીદી શકશે, જેનાથી તેલ બજારમાં ઈરાની તેલ ઉપલબ્ધ થશે.
ઈરાન પાસે આશરે 208થી 209 અબજ બેરલ ક્રૂડ ઓઈલનો વિશાળ ભંડાર છે. ઈરાની તેલ વૈશ્વિક તેલ ભંડારના આશરે 11.8 ટકાથી 12 ટકા હિસ્સો ધરાવે છે, જે તેને વિશ્વનો ત્રીજો સૌથી મોટો તેલ ભંડાર બનાવે છે. તેની રાસાયણિક રચનાને કારણે, રિફાઈનરીઓમાં ઈરાની તેલની માંગ વધુ છે. તેની રાસાયણિક રચના આયાત કરવી સરળ છે એટલું જ નહીં, પરંતુ તેની આયાત પણ સરળ છે. ઈરાની તેલ આયાત, વેપાર ડિસ્કાઉન્ટ અને ઓછી કિંમતના શિપિંગને કારણે, ઈરાની તેલ અન્ય લોકો માટે પડકાર ઉભો કરી શકે છે. ચીન ઈરાની તેલનો સૌથી મોટો આયાતકાર રહ્યો છે.
વૈશ્વિક બજારમાં ઈરાની તેલ બેધડક વેચાશે. બજારમાં ઈરાની તેલનું આગમન ક્રૂડ ઓઈલની ઉપલબ્ધતામાં વધારો કરશે. વધેલા પુરવઠાથી કિંમતોમાં ઘટાડો થશે, જેમ કે આજે જોવા મળ્યું છે. છેલ્લા બે દિવસમાં ક્રૂડ ઓઇલના ભાવ 5 ટકા ઘટ્યા છે. બ્રેન્ટ ક્રૂડ 78 ડૉલરથી નીચે આવી ગયું છે, જ્યારે વેસ્ટ ટેક્સાસ ઇન્ટરમીડિયેટ (WTI) ક્રૂડ 2.7 ટકા ઘટીને 73 ડૉલર પ્રતિ બેરલ થયું છે. આ તેલ પ્રતિક્રિયા સૂચવે છે કે ઇરાની તેલ નિકાસ માટે મુક્તિ વૈશ્વિક પુરવઠામાં વધારો કરશે અને કિંમતોમાં ઘટાડો તરફ દોરી જશે.
ઈરાન પાસે વિશ્વનો ત્રીજો સૌથી મોટો તેલ અને કુદરતી ગેસ ભંડાર છે. US પ્રતિબંધોમાં કામચલાઉ છૂટછાટથી વૈશ્વિક બજારમાં ઊર્જાનો પ્રવાહ વધશે. ભારતીય રિફાઇનરીઓ ઇરાની તેલ રિફાઇન કરવા માટે યોગ્ય છે. ઇરાનથી તેલ ખરીદવું સરળ અને સસ્તું છે. તેલ ખરીદવાનો ખર્ચ ઓછો છે, શિપિંગ ખર્ચ ઓછો છે, અને આયાતનો સમય પણ ઓછો છે. આ બધા પરિબળો ભારત માટે રાહત છે. ભારત તેની કુલ તેલ આયાતનો 60 ટકા ગલ્ફ દેશોમાંથી સોર્સ કરી રહ્યું છે, જેમાં મોટાભાગની શિપમેન્ટ હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ દ્વારા ભારતીય કિનારા સુધી પહોંચે છે. 2018 પહેલા, ભારતની કુલ તેલ આયાતમાં ઇરાની તેલનો હિસ્સો 11.5 ટકા હતો. ઇરાનનું હળવા અને ભારે ગ્રેડનું ક્રૂડ તેલ ભારતીય રિફાઇનરીઓ માટે આદર્શ છે. સૌથી મહત્વનું એ છે કે, ભારતને આ તેલ અનુકૂળ ભાવે અને સરળ ચુકવણી શરતો પર મળતું હતું. હવે જ્યારે ઈરાની તેલ નિકાસ પરનો પ્રતિબંધ હટાવી લેવામાં આવ્યો છે, ત્યારે ભારતને તેલ મેળવવાનું સરળ બનશે.
કેપ્લરના ડેટા અનુસાર, આશરે 68 મિલિયન બેરલ ઈરાની ક્રૂડ ઓઈલ હાલમાં ફ્લોટિંગ સ્ટોરેજ અને ટ્રાન્ઝિટ કાર્ગોમાં હાજર છે અને દરિયામાં ફરી રહ્યું છે. વોર્ટેક્સા ફર્મના ડેટા અનુસાર, આ તેલનો 80 ટકા ભાગ પહેલાથી અસ્તિત્વમાં રહેલા સોદાઓ સાથે જોડાયેલો નથી. પ્રતિબંધો હળવા થવાથી, ભારતીય રિફાઇનરીઓ આ તેલ મેળવી શકે છે. તેલ પુરવઠો વધવાથી અને ક્રૂડ ઓઈલના ભાવમાં ઘટાડો થવાથી પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવમાં ઘટાડો થઈ શકે છે. એટલું જ નહીં, ભારતીય રિફાઇનરીઓ પાસે ઈરાન સાથે વાટાઘાટો કરવાની તક છે. ઈરાની તેલ પરના પ્રતિબંધો હટાવવા કામચલાઉ હોવાથી, જ્યારે યુરોપિયન યુનિયન અને UK જેવા દેશોએ હજુ પણ પ્રતિબંધો લગાવી રાખ્યા છે, ત્યારે ઈરાની તેલ આયાત કરવામાં વીમા, ધિરાણ અને શિપિંગ સહિત અનેક મુદ્દાઓ સંકળાયેલા છે. ઘણા બંદરો હજુ પણ ‘ડાર્ક ફ્લીટ’ સાથે સંકળાયેલા ઈરાની જહાજોને આશ્રય આપવામાં ખચકાટ અનુભવે છે. આના પરિણામે, ભારત આ ઈરાની તેલ જહાજો માટે સૌથી નજીકનું પરિવહન બિંદુ છે. ભારતીય રિફાઇનરીઓ ઈરાની તેલ આયાત માટે વાટાઘાટો કરી શકે છે અને ભાવતાલ કરીને તેમને ઓછા ભાવે ખરીદી શકે છે.