એન્ટાર્કટિકાના ‘બ્લડ ફોલ્સ’નો રંગ લાલ કેમ છે? નવી સ્ટડીમાં થયો ખુલાસો

એન્ટાર્કટિકાના રહસ્યમય ‘બ્લડ ફોલ્સ’ (લોહી જેવા લાલ રંગનો ધોધ) વિશે પહેલીવાર માહિતી મળ્યાના 100 કરતાં પણ વધુ વર્ષો પછી, વૈજ્ઞાનિકોનું કહેવું છે કે ટેલર ગ્લેશિયર નીચેથી આ આશ્ચર્યજનક લાલ પાણી કેવી રીતે બહાર આવે છે તેનો અંતિમ જવાબ તેમણે શોધી લીધો છે.

‘એન્ટાર્કટિક સાયન્સ’ જર્નલમાં પ્રકાશિત થયેલા એક નવા અભ્યાસ અનુસાર, બ્લડ ફોલ્સમાંથી સમયાંતરે વહેતું પાણી ગ્લેશિયરની નીચે દબાણમાં થતા ફેરફારોને કારણે બહાર આવે છે. સંશોધકોએ શોધી કાઢ્યું છે કે જ્યારે ઉપર રહેલો બરફ પોતાની જગ્યા બદલે છે, ત્યારે નીચેનું દબાણ થોડા સમય માટે ઘટી જાય છે. આ કારણે ગ્લેશિયરની ઊંડાણમાં ફસાયેલું આયર્ન (લોહતત્વ)થી ભરપૂર ખારું પાણી છુપાયેલા માર્ગો અને તિરાડો દ્વારા સપાટી પર આવી જાય છે.

આ બ્લડ ફોલ્સ પૂર્વ એન્ટાર્કટિકાના મેકમર્ડો ડ્રાય વેલીઝમાં આવેલા ટેલર ગ્લેશિયરના છેડે આવેલો છે, જે પૃથ્વી પરના સૌથી ઠંડા અને સૂકા વિસ્તારોમાંનો એક છે. વર્ષ 1911માં બ્રિટિશ ટેરા નોવા સંશોધન યાત્રા દરમિયાન ઓસ્ટ્રેલિયન ભૂસ્તરશાસ્ત્રી થોમસ ગ્રીફિથ ટેલરે આ અનોખી ઘટના વિશે પહેલીવાર દુનિયાને જણાવ્યું હતું.

શરૂઆતના સંશોધકો એવું માનતા હતા કે આ અસામાન્ય લાલ રંગ કોઈ ખાસ પ્રકારની લીલ (Algae)ને કારણે છે. જો કે, દાયકાઓ સુધી ચાલેલા વૈજ્ઞાનિક સંશોધનો પછી જાણવા મળ્યું કે આ ધોધનો લાલ રંગ વાસ્તવમાં ગ્લેશિયરની નીચેથી વહેતા આયર્નયુક્ત ખારા પાણીને કારણે છે.

બ્લડ ફોલ્સ લાલ કેમ છે?

વૈજ્ઞાનિકોના મતે, આ પાણી અતિશય ખારું ધરાવતો એક પ્રાચીન સ્ત્રોત છે. આશરે 15 લાખ વર્ષો પહેલાં જ્યારે સમુદ્રનું પાણી આગળ વધતા ગ્લેશિયરની નીચે દબાઈ ગયું, ત્યારે તે લગભગ 400 મીટર બરફની નીચે ફસાઈ ગયું હતું. પાણીમાં મીઠાનું પ્રમાણ ખૂબ વધારે હોવાને કારણે, અતિશય ઠંડા તાપમાનમાં પણ આ પાણી થીજી જતું નથી.

જ્યારે આ આયર્નયુક્ત પાણી સપાટી પર આવે છે, ત્યારે તે હવામાં રહેલા ઓક્સિજન સાથે પ્રતિક્રિયા કરે છે. વિજ્ઞાનની ભાષામાં ‘ઓક્સિડેશન’ તરીકે ઓળખાતી આ પ્રક્રિયાને કારણે પાણીમાં ઓગળેલું આયર્ન ઘેરા લાલ રંગમાં બદલાઈ જાય છે, જે બ્લડ ફોલ્સને તેનો આ અનોખો દેખાવ આપે છે.

નવા અભ્યાસમાં શું બહાર આવ્યું?

આ નવું સંશોધન આ રહસ્યના ખૂટતા અંકોડાને જોડે છે. વૈજ્ઞાનિકોએ વર્ષ 2018માં બ્લડ ફોલ્સમાંથી વહેલા પાણીના રેકોર્ડને ગ્લેશિયરની સપાટીમાં આવેલા આશરે 15 મિલીમીટરના ઘટાડા અને ગ્લેશિયરની ગતિમાં આવેલા થોડા સમયના ઘટાડા સાથે સરખાવીને જોયો હતો.

આ પરિણામો દર્શાવે છે કે બરફમાં થતા આ સાધારણ ફેરફારો ગ્લેશિયરની નીચેનું દબાણ ઘટાડે છે, જેના કારણે અંદર ફસાયેલું ખારું પાણી જમીનની અંદરના માર્ગો દ્વારા ઉપર તરફ ગતિ કરે છે અને સપાટી પર પ્રગટ થાય છે.

અગાઉના રડાર સર્વેક્ષણોમાં ટેલર ગ્લેશિયરની નીચે આ ખારા પાણીને લઈ જતી દબાણયુક્ત ચેનલો પહેલેથી જ મળી આવી હતી, જેનાથી એ સમજવામાં મદદ મળી હતી કે પૃથ્વીના સૌથી ઠંડા ગ્લેશિયર્સમાંના એકની અંદર પ્રવાહી પાણી કેવી રીતે અસ્તિત્વ ધરાવી શકે છે અને વહી શકે છે. નવું સંશોધન ગ્લેશિયરની હિલચાલ અને પાણીના બહાર આવવા વચ્ચે સીધો સંબંધ દર્શાવીને તે દાવાને વધુ મજબૂત કરે છે.

સંશોધકોનું કહેવું છે કે આ વિગતો ગ્લેશિયર્સની નીચે પાણીની વર્તણૂકને વધુ સારી રીતે સમજવામાં મદદ કરે છે અને એન્ટાર્કટિકાની સૌથી અસામાન્ય કુદરતી ઘટનાઓમાંથી એક પરથી પડદો ઉઠાવે છે.