કાવડ યાત્રાના મહત્વ વિશે, શિવ પુરાણમાં જણાવાયું છે કે જે કોઈ શિવલિંગને ગંગા જળથી અભિષેક કરે છે તે પાપોથી મુક્ત થાય છે અને શિવલોકમાં તેનું સન્માન થાય છે. ભગવાન શિવને ગંગા જળથી અભિષેક કરવાની પરંપરા પ્રાચીન છે અને પુરાણોમાં તેનો વિગતવાર ઉલ્લેખ છે. આજે, તમારે એ પણ જાણવું જોઈએ કે, કાવડ યાત્રા ક્યારે શરૂ થઈ હતી અને પૃથ્વી પરના પ્રથમ કાવડીયા કોણ હતા. પૌરાણિક ગ્રંથોમાં, કાવડયાત્રાની ઉત્પત્તિ ત્રેતા યુગમાં 3 ઘટનાઓને આભારી છે.
પ્રથમ માન્યતા અનુસાર, ભગવાન પરશુરામને પ્રથમ કાવડીયા માનવામાં આવે છે. એવું માનવામાં આવે છે કે ત્રેતા યુગમાં, તેઓ ગઢમુક્તેશ્વરથી ગંગા જળ લાવ્યા હતા અને ઉત્તર પ્રદેશના બાગપતમાં પુરા મહાદેવમાં ભગવાન શિવનો જલાભિષેક કર્યો હતો. બીજી વાર્તા પણ ત્રેતા યુગ સાથે સંબંધિત છે. આ વાર્તામાં, લંકાના રાજા રાવણને પ્રથમ કાવડીયા માનવામાં આવે છે. એવું માનવામાં આવે છે કે સમુદ્ર મંથન પછી હળાહળ ઝેર પીધા પછી ભગવાન શિવનું ગળું વાદળી થઈ ગયું હતું. શિવભક્ત રાવણ સુલતાનગંજથી ગંગાજળ લાવ્યો હતો અને દેવઘરના વૈદ્યનાથ ધામમાં ભગવાન શિવના અભિષેકની વિધિ કરી હતી. તેથી, રાવણને પણ પ્રથમ કાવડીયા માનવામાં આવે છે.
કેટલીક દંતકથાઓ ત્રેતાયુગમાં શ્રવણકુમારે કરેલી કાવડ યાત્રાની શરૂઆત દર્શાવે છે. એવું માનવામાં આવે છે કે શ્રવણકુમાર તેમના અંધ માતાપિતાને કાવડીયા હરિદ્વાર લઈ ગયા હતા, તેમને ગંગામાં સ્નાન કરાવ્યું હતું અને ગંગાજળ લઈને પાછા ફર્યા હતા. પ્રથમ કાવડીયા કોણ હતા તે નક્કી કરવું મુશ્કેલ છે. જોકે, વૈદિક દંતકથાઓ સ્પષ્ટપણે દર્શાવે છે કે, કાવડ યાત્રાની પરંપરા હજારો વર્ષ જૂની અને પવિત્ર છે. અગાઉની કાવડ યાત્રા ખૂબ જ સાદગી અને શુદ્ધતા સાથે ઉજવવામાં આવતી હતી. ટેકનોલોજીના આગમન સાથે, કાવડ યાત્રામાં ભગવાન શિવ સંબંધિત સ્તોત્રો અને સંગીતનો પણ સમાવેશ થતો હતો. તમે સામાન્ય રીતે કાવડ યાત્રા દરમિયાન શિવભક્તોને ‘બોલ બમ’, ‘બમ બમ ભોલે’, અને ‘હર હર મહાદેવ’ના નારા લગાવતા સાંભળ્યા હશે. આજે, અમે તમને એ 3 મંત્રો વિશે જણાવીશું જે શાસ્ત્રો અનુસાર, કાવડ યાત્રા દરમિયાન દરેક કાવડીયાઓ માટે ફરજિયાત માનવામાં આવે છે.
પહેલો મંત્ર પંચાક્ષરી મંત્ર છે, જેનો અર્થ ‘ૐ નમઃ શિવાય’ થાય છે. શાસ્ત્રોમાં પંચાક્ષરી મંત્રને ભગવાન શિવને પ્રસન્ન કરવા માટે સૌથી સરળ અને સૌથી શક્તિશાળી મંત્ર તરીકે વર્ણવવામાં આવ્યો છે. તેમાં જણાવાયું છે કે, કાવડ યાત્રા દરમિયાન આ મંત્રનો જાપ કરવાથી એકાગ્રતા જાળવવામાં મદદ મળે છે અને ભક્તનું સમગ્ર ધ્યાન શિવની ભક્તિમાં ડૂબી જાય છે. બીજો મહત્વપૂર્ણ મંત્ર મહામૃત્યુંજય મંત્ર છે. પ્રાચીન કાળથી, કાવડ યાત્રાને અત્યંત મુશ્કેલ, કઠિન અને ખુબ મહેનત માંગી લે તેવી માનવામાં આવે છે. તેથી, દરેક કાવડીયાઓ માટે મહામૃત્યુંજય મંત્રનો જાપ ફરજિયાત માનવામાં આવે છે. એવું માનવામાં આવે છે કે આ મંત્ર ભગવાન શિવને પ્રસન્ન કરે છે અને કાવડ યાત્રા દરમિયાન આવનારી આફતોથી તેમના ભક્તોનું રક્ષણ કરે છે. ત્રીજો મહત્વપૂર્ણ મંત્ર રુદ્ર ગાયત્રી મંત્ર છે. કાવડ યાત્રા દરમિયાન આ મંત્રનો જાપ કરવાથી માનસિક અને શારીરિક શક્તિ અને પ્રતિકૂળતાઓથી રક્ષણ મળે છે. ગાયત્રી છંદમાં હોવાથી, આ મંત્ર મનને કેન્દ્રિત કરવામાં મદદ કરે છે.
હાલમાં, કાવડીઓ ‘બોલ બમ’, ‘બમ બમ ભોલે’, અને ‘હર હર મહાદેવ’ના મંત્રોનો જાપ કરે છે. જોકે, શાસ્ત્રીય શાસ્ત્રો અનુસાર, કાવડ યાત્રા દરમિયાન આ 3 મંત્રોનો જાપ આ પવિત્ર યાત્રાના પુણ્યમાં વધુ વધારો કરે છે. કાવડ યાત્રામાં આવેલા ફેરફારો સાથે, એક આખી આર્થિક વ્યવસ્થા તેની સાથે જોડાયેલી છે, તેથી તમારે આજના કાવડ યાત્રાના અર્થશાસ્ત્રને સમજવું જોઈએ. CAIT (કન્ફેડરેશન ઓફ ઓલ ઈન્ડિયા ટ્રેડર્સ)ના અહેવાલ મુજબ, પવિત્ર કાવડ યાત્રા રૂ. 5,000 કરોડથી વધુનો વ્યવસાય ઉત્પન્ન કરે છે. CAIT દ્વારા આ આંકડો ફક્ત પ્રારંભિક અંદાજ છે. શ્રાવણ મહિનામાં, કાવડ, કેસરી T-શર્ટ, પૂજા સામગ્રી, ફળો અને ગંગા જળ સંગ્રહ કરવા માટે પ્લાસ્ટિક અને પિત્તળની બોટલોની માંગ રેકોર્ડ સ્તરે પહોંચે છે.
કાવડ યાત્રા દરમિયાન એક માણસ અંદાજે રૂ. 4,000 ખર્ચ કરે છે. આ ખર્ચ ઢાબા માલિકો અને રૂટ પરના અન્ય સ્થાનિક વ્યવસાયોને લાભ આપે છે. એક અહેવાલ મુજબ, ઉત્તર પ્રદેશમાં 240 કિલોમીટર લાંબા કાવડ માર્ગ દર મહિને આશરે રૂ. 1,000 કરોડનો વ્યવસાય ઉત્પન્ન કરે છે. લખનૌમાં ગિરી ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ડેવલપમેન્ટ સ્ટડીઝ દ્વારા કરવામાં આવેલા સંશોધન મુજબ, આ યાત્રાએ ફક્ત ઉત્તર પ્રદેશના અર્થતંત્રમાં આશરે રૂ. 1,000 કરોડનું યોગદાન આપ્યું છે. 2025માં, 4.5 કરોડથી વધુ શિવભક્તો ગંગાજળ લઈને હરિદ્વારથી રવાના થયા.
આ કાવડ યાત્રા દિલ્હી, ઉત્તર પ્રદેશ, હરિયાણા, રાજસ્થાન, પંજાબ, બિહાર, ઓડિશા, ઝારખંડ, છત્તીસગઢ અને મધ્યપ્રદેશ સુધી ફેલાયેલી છે. તેથી, કેટલાક અહેવાલો અનુસાર આ પવિત્ર યાત્રામાં ભાગ લેનારા ભક્તોની સંખ્યા 6 કરોડથી વધુ છે. આ આંકડાના આધારે, આર્થિક નિષ્ણાતોનો અંદાજ છે કે, કાવડ યાત્રા દરમિયાન થનારા વ્યવસાયનું પ્રમાણ રૂ. 10,000 કરોડથી વધુ હોઈ શકે છે. આ રકમ સિક્કિમ, મિઝોરમ, નાગાલેન્ડ, મણિપુર, મેઘાલય અને ત્રિપુરા જેવા રાજ્યોના વાર્ષિક બજેટ કરતાં પણ વધુ છે.