60 વર્ષ પછી પણ ચાંદીપુરા વાયરસ માટે ભારત કેમ તૈયાર નથી?

ભારતમાં પ્રથમ વખત મળી આવ્યાના આશરે 60 વર્ષ પછી પણ ચાંદીપુરા વાયરસ (Chandipura Virus – CHPV) સામે દેશની આરોગ્ય વ્યવસ્થા આજે પણ સંપૂર્ણપણે સજ્જ જોવા મળતી નથી. ગુજરાત, મધ્યપ્રદેશ અને મહારાષ્ટ્ર જેવા રાજ્યોમાં અવારનવાર આ વાયરસના કેસો સામે આવે છે, પરંતુ હજુ સુધી તેની સામે ચોક્કસ દવા કે રસી શોધી શકાઈ નથી. બાળકો માટે અત્યંત ઘાતક સાબિત થતો આ વાયરસ દર વખતે અચાનક ઉદ્ભવે છે અને ગંભીર સ્થિતિ સર્જે છે. 

ચાંદીપુરા વાયરસ શું છે અને તેનો ઇતિહાસ

• શોધ: આ વાયરસ સૌથી પહેલાં વર્ષ 1965માં મહારાષ્ટ્રના નાગપુર નજીકના ચાંદીપુરા ગામમાં તાવથી પીડાતા દર્દીઓમાં મળી આવ્યો હતો, જેના આધારે તેનું નામ ‘ચાંદીપુરા વાયરસ’ રાખવામાં આવ્યું હતું.
• વાયરસનો પ્રકાર: તે ‘રાબ્દોવિરિડે’ (Rhabdoviridae) ફેમિલી અને ‘વેસિકુલોવાયરસ’ (Vesiculovirus) પ્રજાતિનો એક આરએનએ (RNA) વાયરસ છે, જે હડકવા વાયરસને મળતો આવે છે.
• વાહક: આ રોગ મુખ્યત્વે સેન્ડફ્લાય (રેતીની માખી/સેન્ડ ફ્લાય – Phlebotomine sandfly) ના કરડવાથી ફેલાય છે. આ ઉપરાંત મચ્છર (Aedes aegypti) અને ઇતરડી પણ તેના વાહક બની શકે છે.

મુખ્ય લક્ષણો અને ગંભીરતા

આ વાયરસ મુખ્યત્વે 15 વર્ષથી ઓછી ઉંમરના બાળકોને નિશાન બનાવે છે. દર્દીમાં લક્ષણો અત્યંત ઝડપથી ગંભીર રૂપ ધારણ કરે છે:

અચાનક તીવ્ર તાવ આવવો, માથાનો દુખાવો અને ઉલટી થવી.

ચેતાતંત્ર પર સીધી અસર થવી, જેનાથી બાળક બેભાન થવું (Altered sensorium) અથવા ખેંચ/આંચકી (Seizures/Convulsions) આવવી.

મગજમાં સોજો આવવો (Acute Encephalitis Syndrome – AES).

લક્ષણો શરૂ થયાના 24 થી 48 કલાકની અંદર જ મગજના કોષોને નુકસાન પહોંચાડી દર્દીનું મૃત્યુ થઈ શકે છે. આ રોગમાં મૃત્યુદર 50% થી 75% જેટલો ઊંચો નોંધાયો છે.

60 વર્ષ પછી પણ ભારત કેમ સજ્જ નથી?

1. ચોક્કસ ઇલાજ કે રસીનો અભાવ:

આટલા દાયકાઓ પછી પણ ચાંદીપુરા વાયરસ સામે કોઈ એન્ટીવાયરલ દવા કે રસી ઉપલબ્ધ નથી. હાલમાં માત્ર લક્ષણો આધારિત સપોર્ટિવ કેર (Symptomatic and Supportive Treatment) જ આપવામાં આવે છે.

2. સંશોધનની ઉણપ (Neglected Tropical Disease):

આ વાયરસ મુખ્યત્વે ગ્રામીણ અને આર્થિક રીતે નબળા વિસ્તારોમાં જ જોવા મળતો હોવાથી તેના પર વ્યાપક સંશોધન અને ફંડિંગનો સદંતર અભાવ રહ્યો છે.

3. નિદાનમાં વિલંબ (Diagnostic Challenges):

ચાંદીપુરા વાયરસના લક્ષણો અન્ય એક્યુટ એન્કેફાલાઇટિસ સિન્ડ્રોમ (AES) જેવા જ હોવાથી પ્રાથમિક તબક્કે તેની ઓળખ કરવી મુશ્કેલ બને છે. ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં લેબોરેટરી અને આરટી-પીસીઆર (RT-PCR) ટેસ્ટિંગ સુવિધાઓનો અભાવ હોવાથી નિદાનમાં વિલંબ થાય છે.

4. કીટક નિયંત્રણ (Vector Control) નો અભાવ:

સેન્ડફ્લાય સામાન્ય રીતે કાચા ઘરો, દીવાલોની તિરાડો અને ભેજવાળી જગ્યાઓમાં વધે છે. ચોમાસા દરમિયાન આ માખીઓની વસ્તી ઝડપથી વધે છે. ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં યોગ્ય જંતુનાશક દવાનો છંટકાવ અને સ્વચ્છતાનો અભાવ વાયરસના ફેલાવા માટે જવાબદાર છે.

નિષ્ણાતોનું શું કહેવું છે?

આરોગ્ય નિષ્ણાતોના મતે, ચાંદીપુરા વાયરસથી બચવા માટે ગ્રામીણ સ્તરે વહેલું નિદાન, સેન્ડફ્લાય પર નિયંત્રણ માટે દવાનો છંટકાવ, બાળકોને આખા શરીરને ઢાંકે તેવા કપડાં પહેરાવવા અને કાચા ઘરોમાં તિરાડો પૂરવી અત્યંત જરૂરી છે. જો સરકારી સ્તરે રસી નિર્માણ અને સંશોધન પર ધ્યાન આપવામાં નહીં આવે, તો આ વાયરસ દર વર્ષે ચોમાસા દરમિયાન નિર્દોષ બાળકોના જીવ લેતો રહેશે.