ગૌવંશની
માર્ચ 2019માં, ભારતે મિશન શક્તિ નામના એન્ટિ-સેટેલાઇટ મિસાઇલ પરીક્ષણને સફળતાપૂર્વક પૂર્ણ કર્યું. આ ઘટનામાં ભારતે કાઈનેટિક ઈન્ટરસેપ્ટ દ્વારા પોતાના એક ઉપગ્રહને નિશાન બનાવ્યો હતો. આ સિદ્ધિથી ભારત અમેરિકા, રશિયા અને ચીન પછી જાહેરમાં આ પ્રકારનું પરીક્ષણ કરનાર વિશ્વનો ચોથો દેશ બન્યો છે.
તાજેતરમાં, US એરફોર્સના ભૂતપૂર્વ ગુપ્તચર અધિકારી ડેવિડ ગ્રશે, જો રોસેન પોડકાસ્ટમાં આ ઘટનાને યાદ કરતા કહ્યું કે તે સમયે તેઓ નેશનલ રિકોનિસન્સ ઓફિસ (NRO)માં ફરજ પર હતા. તેમણે કહ્યું કે જ્યારે ભારતે તેનો સેટેલાઇટ તોડી પાડ્યો હતો ત્યારે અમેરિકાને આશ્ચર્ય થયું હતું.
ગ્રુશના જણાવ્યા અનુસાર, ચિંતા પરીક્ષણની સફળતા વિશે ન હતી પરંતુ તે પછી પેદા થયેલા કાટમાળના વાદળ વિશે હતી, જે ભ્રમણકક્ષામાં પહેલાથી જ અમેરિકન જાસૂસી ઉપગ્રહો માટે ખતરો બની શકે છે.
અમેરિકન ટ્રેકર્સે કાટમાળના ઓછામાં ઓછા 270 ટુકડાને ટ્રેક કર્યા. નાસાએ પાછળથી પુષ્ટિ કરી કે આમાંના કેટલાક ટુકડાઓએ ઇન્ટરનેશનલ સ્પેસ સ્ટેશન (ISS) માટે થોડા સમય માટે જોખમ ઊભું કર્યું હતું. કાટમાળ લાંબા સમય સુધી અવકાશમાં રહી શકે છે. વધુ ઝડપે ટકરાવવાથી તે અન્ય ઉપગ્રહોને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે.
ગ્રશે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે તેમની મુખ્ય ચિંતા US રિકોનિસન્સ ઉપગ્રહોની સુરક્ષા હતી, જે ગુપ્ત માહિતી એકત્ર કરવા માટે મહત્વપૂર્ણ છે. મિશન શક્તિ દરમિયાન, ભારતે લો અર્થ ઓર્બિટમાં સ્થિત તેના માઇક્રો Sat-R ઉપગ્રહને નિશાન બનાવ્યું હતું.
પરીક્ષણ ઓછી ઉંચાઈ પર કરવામાં આવ્યું હતું, જેથી કાટમાળ ઝડપથી વાતાવરણમાં પ્રવેશી શકે અને બળી જાય અને લાંબા સમય સુધી ખતરો ન સર્જાય. તેમ છતાં, આ ઘટનાએ આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે અવકાશ સુરક્ષા અને ભંગાર વ્યવસ્થાપન પર ચર્ચા જગાવી હતી.
ડેવિડ ગ્રશનું નિવેદન દર્શાવે છે કે અમેરિકાને આ પરીક્ષણ વિશે પૂરતી પૂર્વ માહિતી મળી ન હતી. NRO જેવી સંસ્થાઓ પૃથ્વીની ભ્રમણકક્ષામાં ઉપગ્રહોનું નિરીક્ષણ કરે છે. કોઈપણ અણધારી પ્રવૃત્તિ માટે તરત જ પ્રતિસાદ આપે છે. જ્યારે ભારતે સફળતાપૂર્વક ઇન્ટરસેપ્ટ કર્યું, ત્યારે અમેરિકન સિસ્ટમ્સ અચાનક એલર્ટ થઈ ગઈ.
ગ્રશે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે પરીક્ષણ એ કોઈ સમસ્યા નથી પરંતુ તે વિસ્તારમાં પેદા થયેલ કાટમાળ અમેરિકન સંપત્તિઓ માટે ખતરો છે. આ ઘટના દર્શાવે છે કે અવકાશ ક્ષેત્રમાં કોઈપણ દેશની નવી ક્ષમતાઓ વૈશ્વિક સુરક્ષા સમીકરણને કેટલી ઝડપથી બદલી શકે છે.
ભારતે આ પરીક્ષણને તેની અવકાશ સંરક્ષણ ક્ષમતાના પ્રદર્શન તરીકે ગણાવ્યું હતું અને ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે તે કોઈ દેશ સામે નિર્દેશિત નથી પરંતુ તેની સુરક્ષા ક્ષમતા વધારવા માટે છે. મિશન શક્તિએ ભારતને અવકાશ શક્તિઓની હરોળમાં મજબૂત સ્થાન અપાવ્યું. અમેરિકા, રશિયા અને ચીન પાસે આવી ક્ષમતા પહેલાથી જ હતી.
2007માં ચીનના પરીક્ષણથી મોટી માત્રામાં કાટમાળ પેદા થયો હતો, જેની ટીકા થઈ હતી. તેમાંથી બોધપાઠ લઈને ભારતે ઓછી ઉંચાઈએ પરીક્ષણ પસંદ કર્યું. છતાં હકીકત એ છે કે 270થી વધુ ટુકડાઓ ટ્રેક કરવામાં આવ્યા હતા, તે દર્શાવે છે કે ગતિ વિરોધી ઉપગ્રહ પરીક્ષણો કેટલા જોખમી હોઈ શકે છે.
ડેવિડ ગ્રશ જેવા અધિકારીઓનો અનુભવ દર્શાવે છે કે, ગુપ્તચર એજન્સીઓ ભ્રમણકક્ષામાં ગતિવિધિઓ પર સતત નજર રાખે છે. કોઈપણ નવા ભંગાર વાદળ અન્ય દેશોના ઉપગ્રહોને અસર કરી શકે છે, ખાસ કરીને જે ગુપ્ત માહિતી અને દેખરેખ માટે વપરાય છે. ISS માટેના જોખમે એ પણ યાદ અપાવ્યું કે અવકાશમાં માનવ હાજરી પણ આ પ્રવૃત્તિઓ સાથે જોડાયેલી છે.
આ ઘટના સૂચવે છે કે, અવકાશ યુદ્ધના સંભવિત ક્ષેત્ર તરીકે વિકાસ કરી રહ્યું છે. ઘણા દેશો હવે એન્ટી સેટેલાઇટ ક્ષમતાઓ પર કામ કરી રહ્યા છે. ભારતનું પરીક્ષણ તેની તકનીકી પ્રગતિ અને આત્મનિર્ભરતાને પ્રતિબિંબિત કરે છે પરંતુ કાટમાળ વ્યવસ્થાપન માટેની જવાબદારી પણ વધારે છે.
ડેવિડ ગ્રશનું નિવેદન અમેરિકન દ્રષ્ટિકોણથી આ ઘટનાની સંવેદનશીલતાને ઉજાગર કરે છે. જ્યારે કોઈ દેશ તેની ક્ષમતા દર્શાવે છે, ત્યારે અન્ય શક્તિઓ માત્ર ટેકનિકલ સ્તરે જ નહીં પરંતુ સુરક્ષા અને વ્યૂહાત્મક સ્તરે પણ પ્રતિક્રિયા આપે છે. ભવિષ્યમાં, આવા પરીક્ષણો માટે આંતરરાષ્ટ્રીય નિયમો બનાવવાની માંગમાં વધારો થઈ શકે છે, જેથી કાટમાળ ન્યૂનતમ રીતે ઉત્પન્ન થાય અને ભ્રમણકક્ષા સુરક્ષિત રહે.
એકંદરે, મિશન શક્તિ એ માત્ર ભારતની સિદ્ધિ જ નહીં પરંતુ વૈશ્વિક અવકાશ સુરક્ષા ચર્ચામાં એક મહત્વપૂર્ણ પ્રકરણ પણ બની ગયું. ડેવિડ ગ્રશ જેવા પ્રત્યક્ષદર્શીઓના અનુભવો આ ઘટનાની ગંભીરતા અને અસરને વધુ સ્પષ્ટ કરે છે.