લોકો બાળપણથી જ વિશ્વનો નકશો જોતા આવ્યા છે. તે પુસ્તકો, ટેલિવિઝન અને ઇન્ટરનેટમાં જોઈ શકાય છે. પરંતુ શું તમે જાણો છો કે લગભગ 450 વર્ષ પછી વિશ્વનો નકશો બદલાઈ ગયો છે.
શુક્રવાર, 4 સપ્ટેમ્બરના રોજ, સંયુક્ત રાષ્ટ્ર મહાસભાએ નવા વિશ્વના નકશાને અપનાવવા માટે મતદાન કર્યું. આ નકશામાં આફ્રિકન ખંડ મોટો બતાવવામાં આવ્યો છે, જ્યારે ઉત્તર અમેરિકા અને યુરોપ નાના બતાવવામાં આવ્યા છે.
સંયુક્ત રાષ્ટ્રમાં આ નકશાને સત્તાવાર રીતે અપનાવવા માટે મતદાન પણ થયું હતું, જેમાં ફક્ત યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સે તેની વિરુદ્ધ મતદાન કર્યું હતું. ભારત, ફ્રાન્સ અને યુનાઇટેડ કિંગડમ સહિત 164 દેશોએ નવા નકશા માટેના પ્રસ્તાવને ટેકો આપ્યો હતો, અને 6 અન્ય દેશોએ મતદાનમાં ભાગ ન લીધો.
સંયુક્ત રાષ્ટ્રમાં કોઈપણ ઠરાવને મંજૂરી આપવા માટે બે તૃતીયાંશ બહુમતી જરૂરી છે. 193 સભ્ય દેશોના આ સંગઠનમાં, નવા નકશા માટેના પ્રસ્તાવને 164 દેશોનો ટેકો મળ્યો હતો. હવે આને વિશ્વનો નકશો ગણવામાં આવશે.
નકશામાં ફેરફાર સાથે, પ્રશ્ન એ ઊભો થાય છે કે 457 વર્ષથી વિશ્વભરમાં ઉપયોગમાં લેવાતા નકશાને બદલવાની જરૂર કેમ પડી? ચાલો જાણીએ કે 457 વર્ષ પહેલાં વિશ્વનો નકશો કોણે બનાવ્યો હતો અને હવે તેમાં કેમ ફેરફાર કરવામાં આવ્યો છે.
નવા નકશા અંગે સંયુક્ત રાષ્ટ્રમાં રજૂ કરાયેલા પ્રસ્તાવમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે, ‘સમાન પૃથ્વી કાર્ટોગ્રાફિક પ્રોજેક્શન તરીકે ઓળખાતો નવો નકશો, વિશ્વના નકશાની ચોકસાઈમાં સુધારો કરે છે.’
હવે, નવા નકશાને સમર્થન મળ્યા પછી, સંયુક્ત રાષ્ટ્રએ વિનંતી કરી છે કે ‘મર્કેટર પ્રોજેક્શન’ને બદલે નવા નકશાનો ઉપયોગ કરવામાં આવે.
આ પ્રસ્તાવ ટોગોના વિદેશ પ્રધાન રોબર્ટ ડ્યુસીએ આફ્રિકન યુનિયન (AU)ના સભ્યોના સમર્થનથી રજૂ કર્યો હતો. પ્રસ્તાવ રજૂ કરતા રોબર્ટ ડ્યુસીએ કહ્યું, ‘નકશા શિક્ષણને માર્ગદર્શન આપે છે, કલ્પનાને પ્રોત્સાહન આપે છે અને સામૂહિક વિચારસરણીને પ્રભાવિત કરે છે, તેથી, તેઓ ક્યારેય તટસ્થ નથી હોતા.’
ટોગોના વિદેશ પ્રધાને કહ્યું, ‘જ્યારે તેઓ આપણા ગ્રહનું ખોટું ચિત્ર રજૂ કરે છે, ત્યારે ખોટી માહિતી પેઢીઓ સુધી પસાર થાય છે.’
યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સને સંયુક્ત રાષ્ટ્રમાં પ્રસ્તાવિત નવો નકશો ગમ્યો નહીં, તેથી તે એકમાત્ર સભ્ય રાજ્ય હતું જેણે તેને સમર્થન આપ્યું નહીં.
સંયુક્ત રાષ્ટ્રએ USના આ પ્રસ્તાવની આકરી ટીકા કરતા કહ્યું, ‘આવા કાર્યોને કારણે સંગઠન તેની વિશ્વસનીયતા ગુમાવી રહ્યું છે.’
US પ્રતિનિધિ યારીના ફેરેન્સેવિચે મતદાન પહેલાં કહ્યું, ‘વાસ્તવિક સમસ્યાઓ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવાને બદલે, સંગઠન 16મી સદીના નકશા અને વળતર અને જ્ઞાનાત્મક ન્યાયને પ્રોત્સાહન આપવામાં તેમની ભૂમિકા પર ચર્ચા કરી રહ્યું છે.’
વિશ્વમાં સૌથી વધુ ઉપયોગમાં લેવાતો નકશો મર્કેટર નકશો છે, જે 1569માં યુરોપિયન નકશા નિર્માતા ગેરાર્ડસ મર્કેટર દ્વારા બનાવવામાં આવ્યો હતો. મર્કેટરે યુરોપિયન સંશોધકોને વિશ્વભરમાં મુસાફરી કરવામાં મદદ કરવા માટે આ નકશો બનાવ્યો હતો.
457 વર્ષ પહેલાં બનાવવામાં આવેલ આ નકશો હજુ પણ સત્તાવાર માનવામાં આવે છે, પરંતુ મર્કેટર નકશો વિષુવવૃત્ત નજીકના દેશોને તેમના વાસ્તવિક કદ કરતા નાના અને ધ્રુવોની નજીકના દેશોને પૃથ્વીના પરિભ્રમણને પ્રતિબિંબિત કરવા માટે તેમના વાસ્તવિક કદ કરતા મોટા દર્શાવે છે.
મર્કેટર નકશાને સુધારવાના પ્રયાસરૂપે, 2018માં નકશાકારોની એક ટીમે એ જ પ્રકારના ક્ષેત્રનો નકશો બનાવ્યો, જેને તેમણે ‘ઇકવલ અર્થ પ્રોજેકશન’ નામ આપ્યું.
આફ્રિકન યુનિયન (AU)ના 54 સભ્ય દેશોએ આ નકશાને મંજૂરી આપી અને કહ્યું કે તે બધા ખંડો, ખાસ કરીને આફ્રિકાના કદને વધુ સચોટ રીતે દર્શાવે છે.
મર્કેટર નકશાનો ઉપયોગ છેલ્લા 450 વર્ષોથી કરવામાં આવી રહ્યો છે કારણ કે તે ખૂબ જ સચોટ દરિયાઈ માર્ગ માહિતી પ્રદાન કરે છે, જે જહાજ નેવિગેશન સમસ્યાઓને અટકાવે છે. જો કે, ગેરાર્ડસ મર્કેટરએ આ નકશાને સંપૂર્ણપણે સપાટ બનાવ્યો, અને આ તેના પરિવર્તનનું કારણ છે.
મર્કેટર નકશા પર નજીકથી નજર નાખતા જાણવા મળે છે કે, જેમ જેમ આપણે વિષુવવૃત્તથી દૂર જઈએ છીએ, તેમ તેમ નકશો ખરેખર છે તેના કરતા મોટો દેખાય છે. આ જ કારણ છે કે ઉત્તર અને દક્ષિણ પ્રદેશોમાં ઘણા વિસ્તારો ખરેખર છે તેના કરતા ઘણા મોટા દેખાય છે.
મર્કેટર નકશામાં ગ્રીનલેન્ડ અને આફ્રિકા લગભગ સમાન હોવાનું દર્શાવવામાં આવ્યું છે, પરંતુ વાસ્તવમાં, કદમાં ખુબ મોટો તફાવત છે. ગ્રીનલેન્ડનો વિસ્તાર આશરે 22 લાખ ચોરસ કિલોમીટર છે, જ્યારે આફ્રિકાનો વિસ્તાર આશરે 3 કરોડ ચોરસ કિલોમીટર છે.
આફ્રિકા ગ્રીનલેન્ડ કરતાં લગભગ 14 ગણું મોટું છે, છતાં તે મર્કેટર નકશા પર સમાન દેખાય છે. આના કારણે નકશામાં ફેરફાર કરવાની જરૂર પડી.
સંયુક્ત રાષ્ટ્રમાં મતદાન દરમિયાન, ભારતે પણ નવા નકશાના સમર્થનમાં મતદાન કર્યું. આ નવા નકશાનો હેતુ વિશ્વના નકશામાં સુધારો કરવાનો છે જેથી ખંડોના કદને વધુ સચોટ રીતે દર્શાવી શકાય.
‘નકશાને સુધારવું: વૈશ્વિક કાર્ટોગ્રાફિક પ્રતિનિધિત્વને સંતુલિત કરવું અને વિશ્વના પ્રદેશો, ખાસ કરીને આફ્રિકાનું ચોક્કસ પ્રતિનિધિત્વ વધારવું’ શીર્ષકવાળા ઠરાવમાં જણાવાયું છે કે, સામાન્ય રીતે ઉપયોગમાં લેવાતા વિશ્વના નકશા વિષુવવૃત્તની ઉત્તર અને દક્ષિણમાં ભૂમિના કદને ખોટી રીતે રજૂ કરે છે.
તેમાં ચિંતા વ્યક્ત કરવામાં આવી છે કે આના પરિણામે આફ્રિકા, લેટિન અમેરિકા અને દક્ષિણ એશિયાના કદમાં ઘટાડો થાય છે, જેનાથી વિશ્વનું અસંતુલિત ચિત્ર બને છે.
નવા નકશાને ટેકો આપતા ફ્રાન્સે શુક્રવારે જાહેરાત કરી હતી કે તે મર્કેટર પ્રોજેક્શનનો ઉપયોગ બંધ કરશે.
ફ્રાન્સના વિદેશ પ્રધાન જીન-નોએલ બેરોટે કહ્યું, ‘તે નકશામાં, યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ, રશિયા અને ચીન આફ્રિકા, લેટિન અમેરિકા અથવા દક્ષિણપૂર્વ એશિયાની તુલનામાં અપ્રમાણસર રીતે મોટા દેખાય છે, જ્યારે ગ્રીનલેન્ડ લગભગ આફ્રિકા જેટલું જ મોટું દેખાય છે.’
જીન-નોએલ બેરોટે વધુમાં ઉમેર્યું, ‘નકશામાં ફેરફાર કરવાથી દેખીતી રીતે દુનિયા બદલાતી નથી. પરંતુ ખોટી રીતે દર્શાવવામાં આવેલા નકશાને સુધારવું એ સત્યને બહાર લાવવા જેવું છે.’
ફ્રાન્સ દ્વારા આ પહેલ એવા સમયે કરવામાં આવી છે જ્યારે તે આફ્રિકા સાથે સંબંધો સુધારવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે, ખાસ કરીને તેની ભૂતપૂર્વ વસાહતો સાથે જેની સાથે તેના સંબંધો તણાવપૂર્ણ રહ્યા છે.