જ્યારે US માર્કેટ ઘટે છે, ત્યારે ભારતીય બજાર પર અસર થાય છે… ભલે તે ન ઘટે તો પણ ભારતીય બજાર ઘટાડામાં રહે છે. છેલ્લા 8 મહિનાથી બજારમાં આવી જ સ્થિતિ જોવા મળી રહી છે. પરિસ્થિતિ એવી છે કે, જાન્યુઆરીથી BSE માર્કેટ મૂડીમાં રૂ. 30 લાખ કરોડનો ઘટાડો થયો છે, જે પોતે જ દર્શાવે છે કે રોકાણકારોના પૈસા કેવી રીતે વેડફાયા છે.
ભારતીય બજારના મુખ્ય સૂચકાંકો, સેન્સેક્સ અને નિફ્ટી, 2026 દરમિયાન 15 ટકા ઘટ્યા છે. ખાસ કરીને, સેન્સેક્સ 12,000 પોઈન્ટથી વધુ ઘટ્યો છે, જ્યારે નિફ્ટી 3,500 પોઈન્ટથી વધુ ઘટ્યો છે. જ્યારે, ભારતીય બજાર નિષ્ણાતો વધુ ઘટાડાની આગાહી કરી રહ્યા છે.
જો કોઈ વર્તમાન ઘટાડા માટેના કારણો શોધે છે, તો તે જ જૂના જવાબો મળે છે, USમાં ઉચ્ચ બોન્ડ યીલ્ડ, મજબૂત ડૉલર, પશ્ચિમ એશિયામાં તણાવ અને ક્રૂડ ઓઇલના ભાવમાં વધારો… વગેરે. પરંતુ શું ખરેખર આવું છે ખરું? ભારતીય બજાર જ આ બધી પરિસ્થિતિઓમાં આ પીડા કેમ સહન કરી રહ્યું છે? શું ખરેખર આપણી સિસ્ટમમાં કોઈ ખામી છે, કે પછી ભારતીય બજાર વિદેશી વ્યૂહરચનાઓનો શિકાર બની રહ્યું છે?
એક પ્રકારનો એ સવાલ પણ ફરી રહ્યો છે કે, જ્યારે ભારતીય અર્થતંત્ર 7 ટકાથી વધુના દરે વિકાસ પામતી દેખાઈ રહી છે અને વિશ્વની સૌથી ઝડપથી વિકસતી અર્થવ્યવસ્થા બનેલી છે. IMFએ પણ તેના પર સકારાત્મક દૃષ્ટિકોણ વ્યક્ત કર્યો છે, તેના FY27 વૃદ્ધિ અનુમાનને 6.4 ટકાથી વધારીને 7 ટકા કર્યો છે. તો પછી ભારતીય શેરબજાર આટલા દબાણનો સામનો કેમ કરી રહ્યું છે? આખરે આ ઘટાડા પાછળનું વાસ્તવિક કારણ શું છે?
હકીકતમાં, જો આપણે આ આંકડાઓમાં ઊંડા ઉતરીએ, તો આપણને જાણવા મળે છે કે બજારમાં ઘટાડા માટે ભલે વિવિધ કારણો હોઈ શકે છે, પરંતુ એક પરિબળ એમ જ બનેલું રહે છે, અને તે છે વિદેશી સંસ્થાકીય રોકાણકારો (FII) દ્વારા વેચાણ.
જાન્યુઆરીમાં, FIIએ રૂ. 41,000 કરોડનું વેચાણ કર્યું. માર્ચમાં, આ આંકડો રૂ. 1.22 લાખ કરોડ પર પહોંચ્યો. જ્યારે એપ્રિલમાં 70,000 કરોડ રૂપિયાનું વેચાણ થયું હતું, મે મહિનામાં 55,000 કરોડ રૂપિયાથી વધુ, જૂનમાં લગભગ 50,000 કરોડ રૂપિયા અને ઓક્ટોબરમાં અત્યાર સુધીમાં વિદેશી રોકાણકારોએ 51,000 કરોડ રૂપિયા પાછા ખેંચી લીધા છે. કુલ મળીને, વર્ષ 2026માં વિદેશી રોકાણકારોએ ભારતીય શેરબજારમાંથી 4.50 લાખ કરોડ રૂપિયા પાછા ખેંચી લીધા છે. આ આંકડો અન્ય કોઈપણ વર્ષમાં વિદેશી રોકાણકારો દ્વારા ઉપાડવામાં આવેલા ઉપાડ કરતા ઘણો વધારે છે.
આ સ્પષ્ટપણે દર્શાવે છે કે, સ્થાનિક સંસ્થાકીય રોકાણકારો (DII) દ્વારા આપવામાં આવતા સમર્થનને ધ્યાનમાં લીધા વિના, ડૉલરના સતત ઉપાડની ભારતીય બજાર પર ઊંડી અસર પડી છે. હવે અહીંયા એ પ્રશ્ન ઉભો થાય છે કે, 2026નું વર્ષ નજીક આવતાની સાથે જ વિદેશી રોકાણકારોએ અચાનક ભારતીય બજારમાંથી આટલા બધા પૈસા કેમ ઉપાડવાનું શરૂ કરી દીધું? પહેલાં, તેઓએ એક વર્ષમાં પણ ભારતીય બજારમાંથી આટલા પૈસા પાછા ખેંચ્યા ન હતા. જો કે, હવે તેઓ એક જ મહિનામાં આ રકમ કરતાં વધુ વેચી રહ્યા છે.
આનો જવાબ આપવા માટે, આપણે આ વર્ષના ફેબ્રુઆરીમાં થોડું પાછળ જવું પડશે, જ્યારે ભારતીય બજારો પ્રમાણમાં સારી સ્થિતિમાં હતા અને રોકાણકારો કર રાહતની અપેક્ષા રાખતા હતા. જોકે, કંઈક એવું બન્યું જેણે બજારને સંપૂર્ણપણે હચમચાવી નાખ્યું. નાણામંત્રી નિર્મલા સીતારમણ ફ્યુચર્સ અને ઓપ્શન્સ ટ્રેડ્સ પર સિક્યોરિટીઝ ટ્રાન્ઝેક્શન ટેક્સ (STT)માં વધારો કરવાની જાહેરાત કરી રહ્યા હતા, અને બજાર સુનામીથી પ્રભાવિત થયું. બીજા જ મહિને, માર્ચમાં, વિદેશી રોકાણકારોએ સૌથી વધુ માસિક ઉપાડ નોંધાવ્યો.
બજાર નિષ્ણાતો કહે છે કે, વિદેશી રોકાણકારો ભારતીય બજારમાં લાંબા ગાળાના મૂડી લાભ (LTCG), ટૂંકા ગાળાના મૂડી લાભ (STCG) અને સિક્યોરિટીઝ ટ્રાન્ઝેક્શન ટેક્સ (STT) જેવા વિવિધ કરને કારણે વધુ કર ચૂકવી રહ્યા છે. બીજી તરફ, વિદેશી રોકાણકારોને US અને અન્ય બજારોમાંથી સારું વળતર મળ્યું છે.
આ મહિનાની શરૂઆતમાં, બ્લૂમબર્ગ ન્યૂ ઇકોનોમી ફોરમમાં, નાણામંત્રી નિર્મલા સીતારમણે FIIના વેચાણ અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી. જો કે, તેમણે એમ પણ કહ્યું હતું કે, શેરબજાર પર એક સમાન કર લાદવાનો વિચાર કરવામાં આવી રહ્યો છે. તેમણે આ બાબતે જાહેર અભિપ્રાય પણ માંગ્યો છે. આનાથી આગામી બજેટમાં કેટલાક કર સુધારાની આશા જાગે છે.
પરંતુ ભારતીય બજારમાં ઘટાડો હવે ફક્ત વિદેશી રોકાણકારો દ્વારા વેચાણ પૂરતો મર્યાદિત નથી. બજાર નિષ્ણાતો હવે તેનું વાસ્તવિક કારણ ક્રૂડ ઓઇલના ઊંચા ભાવને ગણાવે છે. તેઓ કહે છે કે જ્યાં સુધી તેલના ભાવ ઊંચા રહેશે ત્યાં સુધી ભારતીય બજારમાં ઉતાર-ચઢાવ ચાલુ રહેશે અને વિદેશી રોકાણકારો બજારમાંથી ભંડોળ ઉપાડતા રહેશે. ક્રૂડ ઓઇલના ભાવ ઘટશે ત્યારે પરિસ્થિતિ સુધરશે, અને તેલના ભાવ ત્યારે જ ઘટશે જ્યારે અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે તણાવ ઓછો થશે અને હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ સંપૂર્ણપણે ખુલશે. આ ઉપરાંત, સાઉદી અરેબિયા અને હૂતિઓ વચ્ચેનું યુદ્ધ પણ સમાપ્ત થવું જોઈએ.