પહલગામ હુમલા પછી ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે સીધો વેપાર બંધ થઇ ગયો છે. આમ છતાં, પાકિસ્તાનમાં ભારતીય માલની માંગ વધુ રહે છે. પાકિસ્તાની ન્યૂઝ વેબસાઇટ ડોન અનુસાર, નાણાકીય વર્ષ 2026-27ના પ્રથમ ત્રિમાસિક ગાળા દરમિયાન, એટલે કે એપ્રિલથી જૂન દરમિયાન, પાકિસ્તાને ભારતમાંથી 61.74 મિલિયન ડૉલર (587 કરોડ રૂપિયા)નો માલ આયાત કર્યો હતો. આ રકમ ગયા વર્ષના આ જ સમયગાળા કરતા 69 ટકા વધુ છે. ગયા વર્ષના સમાન સમયગાળા દરમિયાન, પાકિસ્તાને 36.55 મિલિયન ડૉલર (347 કરોડ રૂપિયા)નો માલ આયાત કર્યો હતો. જોકે, આ સમયગાળા દરમિયાન પાકિસ્તાને ભારતને કોઈ માલ વેચ્યો ન હતો.
ભૌગોલિક રાજકીય નિષ્ણાત રવિન્દર સિંહ રોબિને ડોન રિપોર્ટ સોશિયલ મીડિયા પર શેર કરીને અનેક પ્રશ્નો ઉભા કર્યા. તેમણે પૂછ્યું કે જો સીધો વેપાર બંધ છે, તો આ માલ કયા માર્ગે આવી રહ્યો છે અને તેમના મૂળ દેશને કેવી રીતે રેકોર્ડ કરવામાં આવી રહ્યો છે.
મીડિયા સૂત્રોના અહેવાલમાં નિષ્ણાતોનો ઉલ્લેખ કરીને કહેવામાં આવ્યું છે કે ભારતીય માલ ત્રીજા દેશો દ્વારા પાકિસ્તાન પહોંચી રહ્યો હોઈ શકે છે. આમાં સંયુક્ત આરબ અમીરાત (UAE) અને સિંગાપોર જેવા દેશોનો સમાવેશ થાય છે.
થિંક ટેન્ક ગ્લોબલ ટ્રેડ રિસર્ચ ઇનિશિયેટિવ (GTRI) અનુસાર, ભારતથી પાકિસ્તાનમાં અનૌપચારિક નિકાસ વાર્ષિક 10 અરબ ડૉલર સુધી પહોંચી શકે છે. આના માટે દુબઈ, કોલંબો અને સિંગાપોર જેવા શહેરોનો ઉપયોગ ટ્રાન્ઝિટ રૂટ તરીકે થાય છે.
GTRIના સ્થાપક અજય શ્રીવાસ્તવે LinkedIn પર આને ‘ગ્રે-ઝોન વ્યૂહરચના’ તરીકે વર્ણવ્યું. તેમના મતે, ભારતીય માલ પહેલા આ દેશોમાં મોકલવામાં આવે છે અને પછી ટ્રાન્ઝિટ હબ પરના વેરહાઉસમાં સંગ્રહિત કરવામાં આવે છે. ત્યાં, દસ્તાવેજો અને લેબલમાં ફેરફાર કરીને, માલ બીજા દેશના નામ હેઠળ પાકિસ્તાન મોકલી શકાય છે. જો કે, આ નિષ્ણાતો દ્વારા સૂચવવામાં આવેલી કેટલીક સંભવિત પદ્ધતિઓ છે.
દવાઓના ઉત્પાદનમાં વપરાતી ફાર્માસ્યુટિકલ્સ અને કાચો માલ ભારતથી પાકિસ્તાનમાં નિકાસ થતી મુખ્ય વસ્તુઓ છે. એક સમાચાર એજન્સીના અહેવાલ મુજબ, માર્ચ 2025 સુધીમાં પાકિસ્તાનમાં ભારતની ફાર્માસ્યુટિકલ નિકાસ 208 મિલિયન ડૉલર (આશરે રૂ. 2000 કરોડ) જેટલી હતી. અહેવાલ મુજબ, મુખ્ય ચીજવસ્તુઓમાં પ્લાસ્ટિક, પેટ્રોલિયમ ઉત્પાદનો, રંગો, કાર્બનિક રસાયણો, રબર, કોફી, ચા, શાકભાજી, મસાલા, ડેરી ઉત્પાદનો અને અનાજનો પણ સમાવેશ થાય છે.
2019ના પુલવામા હુમલા પછી ભારત-પાકિસ્તાન વેપાર સંબંધો સતત બગડતા ગયા છે. ભારતે 1996માં પાકિસ્તાનને મોસ્ટ ફેવર્ડ નેશન (MFN)નો દરજ્જો આપ્યો હતો. જોકે, 2019ના પુલવામા આતંકવાદી હુમલા પછી, ભારતે આ દરજ્જો પાછો ખેંચી લીધો. મીડિયા સૂત્રોના અહેવાલ મુજબ, 2018 અને 2024 વચ્ચે ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચેના વેપારમાં ખુબ મોટો ઘટાડો થયો હતો. પાકિસ્તાનથી ભારતમાં આયાત થતી વસ્તુઓનું પ્રમાણ પણ સારું એવું ઘટી ગયું હતું. 2019માં, પાકિસ્તાને આશરે 548 મિલિયન ડૉલર (આશરે રૂ. 5300 કરોડ)નો માલ વેચ્યો હતો. 2024માં, આ આંકડો ઘટીને માત્ર 4.8 લાખ ડૉલર (રૂ. 4.56 કરોડ) થયો હતો. પાકિસ્તાનથી ભારતમાં આયાત થતી વસ્તુઓમાં કાચના વાસણો, તાંબુ, સલ્ફર, ફળો અને ડ્રાયફ્રૂટનો સમાવેશ થતો હતો.
એપ્રિલ 2024 અને જાન્યુઆરી 2025 વચ્ચે, ભારતે પાકિસ્તાનને આશરે 448 મિલિયન ડૉલર (રૂ. 4260 કરોડ)નો માલ વેચ્યો હતો. જ્યારે, પાકિસ્તાને ભારતને માત્ર 4.2 લાખ ડૉલર (રૂ. 4 કરોડ)નો માલ વેચ્યો હતો. 2025માં પહેલગામ આતંકવાદી હુમલા પછી, ભારતે વાઘા-અટારી સરહદ બંધ કરી દીધી હતી અને પાકિસ્તાનથી માલની સીધી અને પરોક્ષ આયાત અને પરિવહન પર પ્રતિબંધ મૂક્યો હતો. 4 મેના રોજ, પાકિસ્તાને ભારત સાથેની તમામ વેપાર પ્રવૃત્તિઓ, જેમાં ત્રીજા દેશો દ્વારા વેપારનો પણ સમાવેશ થાય છે, તે બંધ કરવાની જાહેરાત કરી હતી.