પાકિસ્તાનથી સરહદ પાર કરીને ભારતમાં ભાગી ગયેલા પરિવારોએ ક્યારેય કલ્પના પણ નહીં કરી હોય કે તેમની ભાવિ પેઢીઓ જે દેશને પોતાનું બનાવીને આવ્યા છે ત્યાં પાણી જેવી મૂળભૂત જરૂરિયાતો માટે પણ સંઘર્ષ કરવો પડશે. આજે, બાડમેરના શરણાર્થી વસાહતની પરિસ્થિતિ એવી છે કે, જો મધ્યરાત્રિએ પાણી પુરવઠો આપવામાં આવે તો આખી વસાહત ઊંઘમાંથી ઉઠીને માટલાં વડે પાણી ભરવા દોડી જાય છે.
આ ફક્ત પીવાના પાણીની કટોકટીની વાર્તા નથી, પરંતુ પુનર્વસન, જમીન અધિકારો અને સરકારી તંત્રની જવાબદારી વિશેનો એક મુખ્ય પ્રશ્ન છે. આ વસાહતમાં રહેતા પરિવારોનો ઇતિહાસ 1971ના ભારત-પાકિસ્તાન યુદ્ધ સાથે જોડાયેલો છે. યુદ્ધ દરમિયાન, પાકિસ્તાનથી વિસ્થાપિત થયેલા મોટી સંખ્યામાં પરિવારો ભારતમાં આવ્યા. આ પરિવારોએ સ્થાનિક રહેવાસીઓ પાસેથી જમીનના પ્લોટ ખરીદ્યા અને પોતાના ઘરો સ્થાપ્યા. ધીમે ધીમે, પરિવારોનો વિકાસ થયો, અને વસાહત વસ્તીવાળી બની ગઈ.
1984-85 માટેના ગૃહ મંત્રાલયના વાર્ષિક અહેવાલમાં પાકિસ્તાનથી વિસ્થાપિત લોકોના પુનર્વસનનો સત્તાવાર રીતે ઉલ્લેખ છે. અહેવાલ મુજબ, રાજસ્થાનમાંથી આશરે 8,600 પરિવારો વિસ્થાપિત થયા હતા. માર્ચ 1978 માં, આ પરિવારોને ભારતીય નાગરિકત્વ આપવા અને કાયમી પુનર્વસન માટે પ્રક્રિયા શરૂ કરવાનો નિર્ણય લેવામાં આવ્યો હતો. આમ છતાં, પુનર્વસનના પડકારોનો સંપૂર્ણ ઉકેલ આવ્યો નથી.
સ્થાનિક રહેવાસીઓ ઝૂંપડપટ્ટીની દુર્દશા પાછળ જમીન વિવાદોને મુખ્ય કારણ ગણાવે છે. તેઓ કહે છે કે જે જમીન પ્લોટ પર પરિવારોએ પોતાના મકાનો બનાવ્યા હતા તે પાછળથી પોલીસ ફાયરિંગ રેન્જના નામે નોંધાયેલા હતા. પરિણામે, વસાહતમાં રસ્તા, પાણી અને અન્ય વિકાસ પ્રોજેક્ટ્સ અંગે મુશ્કેલીઓ વધતી ગઈ.
સૌથી મહત્વપૂર્ણ પ્રશ્ન મહેસૂલ રેકોર્ડ અને જમીનની વાસ્તવિક માલિકીનો છે. શું પ્લોટ ખરીદનારા પરિવારોના દસ્તાવેજો ચકાસવામાં આવ્યા હતા? પોલીસ ફાયરિંગ રેન્જ માટે જમીન ક્યારે અને કયા ક્રમમાં ફાળવવામાં આવી હતી? શું સમગ્ર વસાહત તે જમીન પ્લોટમાં આવે છે, અથવા ફક્ત આસપાસની જમીન વિવાદિત છે? વહીવટીતંત્રે આ જવાબો જાહેર કરવા જોઈએ.
પીવાના પાણીની કટોકટીની ગંભીરતાનો અંદાજ એ હકીકત પરથી લગાવી શકાય છે કે સ્થાનિક જનપ્રતિનિધિઓએ પાઇપલાઇન માટે કામચલાઉ વ્યવસ્થા કરવી પડી હતી. પરિવારોને તાત્કાલિક રાહત આપવા માટે પાઇપલાઇનમાં કાણું પાડીને પાણી પહોંચાડવાની વ્યવસ્થા કરવામાં આવી હતી. જોકે, આ કાયમી ઉકેલ નથી. જ્યારે મધ્યરાત્રિએ પાણી છોડવામાં આવે છે, ત્યારે મહિલાઓ, વૃદ્ધો અને બાળકો ઘડા લઈને આવે છે. લોકો પાણી મેળવવા માટે આખી રાત સંઘર્ષ કરીને વિતાવે છે. પ્રશ્ન એ છે કે નિયમિત પીવાના પાણી પુરવઠાની વ્યવસ્થા કેમ કરવામાં આવતી નથી?
ફેબ્રુઆરી 2018માં, રાજસ્થાન વિધાનસભામાં પાક વિસ્થાપિત પરિવારોના પુનર્વસન અને જમીન સંબંધિત મુદ્દાઓ ઉઠાવવામાં આવ્યા હતા. સરકારે અગાઉ બહાર પાડેલા પરિપત્રો અને પાત્ર પરિવારોને રાહત પૂરી પાડવા માટેની પ્રક્રિયાનો ઉલ્લેખ કર્યો હતો. રાજસ્થાન સરકારની 2018 પુનર્વસન નીતિમાં પાત્ર પાક વિસ્થાપિત વ્યક્તિઓને રહેણાંક પ્લોટ આપવાની પણ જોગવાઈ હતી.
લોકશાહીમાં, આ પરિવારોના મત અન્ય કોઈપણ નાગરિક જેટલા જ મહત્વપૂર્ણ છે. જ્યારે ચૂંટણી આવે છે, ત્યારે જનપ્રતિનિધિઓ તેમના ઘરઆંગણે જાય છે, પરંતુ જ્યારે પાણી, રસ્તાઓ અને અન્ય સુવિધાઓની વાત આવે છે, ત્યારે વસાહતનો અવાજ સાંભળવામાં આવતો નથી. હવે, જિલ્લા વહીવટીતંત્ર, મ્યુનિસિપલ કાઉન્સિલ, પાણી પુરવઠા વિભાગ અને મહેસૂલ વિભાગે સંયુક્ત રીતે આ બાબતની તપાસ કરવી જોઈએ. જમીનની સ્થિતિ સ્પષ્ટ કરવી જોઈએ, પાત્ર પરિવારોના અધિકારોનું રક્ષણ કરવું જોઈએ અને કાયમી પીવાનું પાણી પૂરું પાડવું જોઈએ.
મોટો પ્રશ્ન એ છે કે, 1971માં પાકિસ્તાનથી ભારત સ્થળાંતર કરનારા આ પરિવારોને પોતાના દેશમાં ગૌરવપૂર્ણ જીવન અને પીવાના પાણી માટે ક્યાં સુધી સંઘર્ષ કરવો પડશે? સરહદ પાર કરીને પોતાના દેશમાં એક ભરોસા સાથે ભારત આવેલા આ પરિવારોને હવે પોતાના જ શહેરમાં સરકારી વ્યવસ્થા પર આધાર રાખવાની જરૂર છે.