મમતા બેનર્જીની TMCમાં બળવો અને ઉદ્ધવ ઠાકરેની શિવસેના (UBT)માં થયેલું વિભાજન પછી, ઉત્તર પ્રદેશના રાજકારણમાં સમાજવાદી પાર્ટી વિશે નવા રાજકીય દાવાઓ કરવામાં આવી રહ્યા છે. સુહેલદેવ ભારતીય સમાજ પાર્ટીના પ્રમુખ ઓમ પ્રકાશ રાજભર અને ઉત્તર પ્રદેશના DyCM કેશવ પ્રસાદ મૌર્ય બંને કહી રહ્યા છે કે, સમાજવાદી પાર્ટીના ઘણા સાંસદો અને નેતાઓ પાર્ટી છોડી શકે છે.
ઓમ પ્રકાશ રાજભર અને DyCM કેશવ મૌર્ય પછી, પ્રશ્નો ઉભા થયા છે કે, શું સમાજવાદી પાર્ટીમાં પણ એવું જ વિભાજન શક્ય છે, જેમ મહારાષ્ટ્રમાં શિવસેના (UBT) અને પશ્ચિમ બંગાળમાં TMC સાંસદોએ પોતાના જૂથો બનાવ્યા હતા.
જોકે, વર્તમાન રાજકીય પરિસ્થિતિ અને સંસદીય ગણિતને જોતાં, સમાજવાદી પાર્ટીના લોકસભા સાંસદોમાં મોટું વિભાજન અત્યંત મુશ્કેલ લાગે છે. આ જ કારણ છે કે, બે SP સાંસદોએ રાજભરના દાવાને નકારી કાઢ્યો છે.
ઉત્તર પ્રદેશમાં CM યોગી આદિત્યનાથ સરકારના મંત્રી ઓમ પ્રકાશ રાજભરે બુધવારે કહ્યું હતું કે, નજીકના સમયમાં SPમાં પણ ભાગલા પડવાની શક્યતા છે. SPના મહાસચિવ રામગોપાલ યાદવે અમિત શાહને પત્ર લખીને BJPમાં જોડાનારા સાંસદોના નામ આપ્યા છે. એટલું જ નહીં, ગુરુવારે રાજભરે ફરી કહ્યું કે SPના બળવાખોરોનું નેતૃત્વ ‘બલિયાનો બળવાખોર પુત્ર’ દ્વારા કરવામાં આવશે, એક રીતે તેમનો ઈશારો SP સાંસદ સનાતન પાંડેની તરફ હતો.
DyCM કેશવ પ્રસાદ મૌર્યએ દાવો કર્યો હતો કે, 25-26 SP સાંસદો હાલમાં જ અલગ થવા માટે તૈયાર છે, પરંતુ ‘અમે એવું નથી કરી રહ્યા. અમે જાણીએ છીએ કે 2027ની ચૂંટણી પછી તેઓ પોતાની મેળે અલગ થઈ જશે.’ તેમણે કહ્યું હતું કે, SPનું સંચાલન, અખિલેશની સાઇકલ નથી કરી શકતી. તે સાઇકલ સૈફઈ જઈ શકે છે, પરંતુ સત્તાના કોરિડોરમાં નેવિગેટ કરી શકતું નથી. આ રીતે, રાજભર પછી, DyCM કેશવ મૌર્યએ સ્પષ્ટપણે કહ્યું છે કે, SP સાંસદો BJP સાથે સંપર્કમાં છે.
અખિલેશ યાદવને ભલે વારસામાં રાજકારણ મળ્યું હશે, પરંતુ તેમણે 2024માં પાર્ટીને ફરીથી ઉભી કરીને પોતાની હાજરીનો અહેસાસ કરાવ્યો છે. 2024ની લોકસભા ચૂંટણીમાં 37 બેઠકો જીતીને સમાજવાદી પાર્ટી ઉત્તર પ્રદેશમાં સૌથી મોટી પાર્ટી તરીકે ઉભરી આવી. આ જીત માત્ર SPની સંગઠનાત્મક શક્તિનો પુરાવો જ નહીં, પણ અખિલેશ યાદવના નેતૃત્વનું મહત્વપૂર્ણ રાજકીય સમર્થન પણ હતું.
મોટાભાગના SP સાંસદો પહેલી વાર સાંસદ બન્યા છે, અને તેમની રાજકીય ઓળખ સીધી રીતે અખિલેશ યાદવ અને SPના ચૂંટણી પ્રતીક સાથે જોડાયેલી છે. આ જ કારણ છે કે મોટા સાંસદોના સમૂહમાં વિભાજન થવાની શક્યતા મર્યાદિત લાગે છે.
ભારતના પક્ષપલટા વિરોધી કાયદા હેઠળ, કોઈપણ સંસદીય પક્ષમાં માન્ય વિભાજન માટે ઓછામાં ઓછા બે તૃતીયાંશ સાંસદોનો ટેકો જરૂરી છે. સપાના 37 લોકસભા સાંસદોના કિસ્સામાં, આનો અર્થ એ છે કે, લગભગ 25 સાંસદોએ એક સાથે વિભાજન કરવું પડશે. SPની અંદર આટલી મોટી સંખ્યામાં સાંસદોને બળવો કરવા માટે લઇ જવું અત્યંત મુશ્કેલ માનવામાં આવે છે.
37 SP સાંસદોમાંથી 5 અખિલેશ યાદવના પરિવારના છે. અખિલેશ અને તેમની પત્ની ડિમ્પલ યાદવ સાંસદ છે. ધર્મેન્દ્ર યાદવ, આદિત્ય યાદવ અને પ્રતીક યાદવ સાંસદ છે. તેવી જ રીતે, 4 મુસ્લિમ સાંસદો છે. આ ઉપરાંત, SPની ટિકિટ પર જીતેલા મોટાભાગના સાંસદો દલિત અને OBC સમુદાયના છે, જેમને અખિલેશે પોતે રાજકારણમાં સ્થાપિત કર્યા છે. આ જ કારણ છે કે, તેમના માટે SP છોડીને અન્ય કોઈ પક્ષમાં જોડાવાનું મુશ્કેલ છે.
શિવસેના (UBT) અને TMCના ઉદાહરણો અલગ હતા. TMCના વિભાજનનું મુખ્ય કારણ બંગાળમાં સત્તા પરિવર્તન હતું. મમતા બેનર્જીને સત્તામાંથી હાંકી કાઢતા જ પાર્ટીમાં બળવો શરૂ થયો હતો. આ ઉપરાંત, મોટાભાગના બળવાખોર TMC સાંસદો અભિષેક બેનર્જીથી નાખુશ હતા. આ દરમિયાન, શિવસેના (UBT)માં વિભાજનનું મુખ્ય કારણ ઘટતી સંખ્યા હતી. ઉદ્ધવ ઠાકરેના ફક્ત 9 લોકસભા સાંસદ હતા, જેમાંથી 6 બળવો કરીને DyCM એકનાથ શિંદે સાથે જોડાયા છે.
DyCM એકનાથ શિંદે અગાઉ ઉદ્ધવ ઠાકરે સાથે હતા અને 2022માં બળવો કરીને સત્તામાં આવ્યા હતા. DyCM એકનાથ શિંદેએ પોતાનું મહત્વ સાબિત કરી લીધું છે, જેના કારણે ઉદ્ધવ ઠાકરેનો સાથ છોડીને તેમના સાંસદો નીકળી ગયા. DyCM એકનાથ શિંદે તેમના પક્ષમાં એક શક્તિ કેન્દ્ર બની ગયા હતા. હાલમાં, સમાજવાદી પાર્ટીમાં અખિલેશ યાદવની સમાંતર શક્તિ કેન્દ્ર કોઈ નથી જે સાંસદોના મોટા જૂથને પોતાની સાથે એકઠા કરી શકે.
SPનું રાજકીય માળખું પણ અન્ય પ્રાદેશિક પક્ષોથી અલગ છે. પક્ષની મુખ્ય મત બેંક અને સંગઠનાત્મક નિયંત્રણ મોટાભાગે અખિલેશ યાદવના નેતૃત્વ પર કેન્દ્રિત છે. 2017ના કૌટુંબિક વિવાદ પછી, અખિલેશે સંગઠન પર પોતાની પકડ વધુ મજબૂત કરી. તે પછી પણ, પક્ષને એક મોટી કટોકટીનો સામનો કરવો પડ્યો, પરંતુ અંતે, મોટાભાગના નેતાઓ અને કાર્યકરો તેમની સાથે ઉભા રહ્યા.
શિવપાલ યાદવ, 2018માં અખિલેશ યાદવથી અલગ થયા પછી, તેમની રાજકીય શક્તિનું પરીક્ષણ કરી ચૂક્યા છે. ત્યાર પછી, તેમણે અખિલેશ યાદવને તેમના નેતા તરીકે સ્વીકાર્યા. SPમાં બીજો કોઈ નેતા નથી જે અખિલેશના કદની બરાબરી કરી શકે. આ જ કારણ છે કે એક કે બે SP નેતાઓ અને સાંસદો પાર્ટી છોડી શકે છે, પરંતુ જૂથ બનાવવું અને મોટી સંખ્યામાં પક્ષ બદલવો સરળ નથી.
ઓમ પ્રકાશ રાજભર અને DyCM કેશવ પ્રસાદ મૌર્યના નિવેદનોને ફક્ત રાજકીય રણનીતિનો ભાગ માનવામાં આવી રહ્યો છે. BJP અને તેના સાથી પક્ષો વિપક્ષી એકતાને નબળી પાડવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા છે, જ્યારે સમાજવાદી પાર્ટી 2027ની વિધાનસભા ચૂંટણી માટે પોતાને મુખ્ય પડકાર તરીકે સ્થાપિત કરવા માંગે છે. આવી સ્થિતિમાં, રાજભર અને DyCM કેશવ પ્રસાદ મૌર્ય સમાજવાદી પાર્ટીમાં અસંતોષની ચર્ચાઓ પણ રાજકીય દબાણ લાવવાનું એક માધ્યમ હોઈ શકે છે.
જોકે, રાજકારણમાં શક્યતાઓને ક્યારેય સંપૂર્ણપણે નકારી શકાય નહીં. જો ભવિષ્યમાં નેતૃત્વ, ટિકિટ વિતરણ અથવા રાજકીય દિશા અંગે ગંભીર મતભેદો ઉદ્ભવે છે, તો કેટલાક નેતાઓ પક્ષપલટો કરી શકે છે. જોકે, સાંસદોના મોટા જૂથના સામૂહિક રીતે પાર્ટી છોડી દેવાની અને સંસદીય પક્ષમાં ઔપચારિક વિભાજન થવાની શક્યતા હાલમાં દૂર છે.
રાજભર અને DyCM કેશવ પ્રસાદ મૌર્યના દાવાઓએ ચોક્કસપણે રાજકીય ઉથલપાથલ ઉભી કરી છે, પરંતુ વર્તમાન તાકાત, પક્ષપલટા વિરોધી કાયદો અને અખિલેશ યાદવના સંગઠનાત્મક પ્રભાવને જોતાં, TMC, શિવસેના અથવા NCPના સાંસદો જેવું મોટું વિભાજન સમાજવાદી પાર્ટીમાં સરળ લાગતું નથી.