આફ્રિકા હાલમાં વિશ્વના સૌથી મહત્વાકાંક્ષી પર્યાવરણીય પ્રોજેક્ટ્સમાંના એક પર કામ કરી રહ્યું છે. તેને ગ્રેટ ગ્રીન વોલ કહેવામાં આવે છે. આ આશરે 8,000 કિલોમીટર લાંબી પહેલ પશ્ચિમ આફ્રિકામાં સેનેગલના એટલાન્ટિક કિનારાથી પૂર્વ આફ્રિકામાં જીબુતી સુધી ફેલાયેલી છે. તેનો ઉદ્દેશ્ય ફક્ત વૃક્ષો વાવવાનો નથી, પરંતુ વર્ષોથી દુષ્કાળ, રણીકરણ અને આબોહવા પરિવર્તનનો ભોગ બનેલા વિસ્તારોને પુનર્જીવિત કરવાનો છે. આ પ્રોજેક્ટ 2007માં આફ્રિકન યુનિયન દ્વારા શરૂ કરવામાં આવ્યો હતો.
શરૂઆતમાં સહારા રણની દક્ષિણ સરહદ પર વૃક્ષોની લાંબી અને પહોળી પટ્ટી તરીકે તેની કલ્પના કરવામાં આવી હતી જેથી તેના વિસ્તરણને અટકાવી શકાય. જો કે, વૈજ્ઞાનિકો અને પર્યાવરણીય નિષ્ણાતોને પાછળથી સમજાયું કે ફક્ત વૃક્ષોની હરોળ વાવવાથી કાયમી ઉકેલ મળશે નહીં. ત્યારપછી પ્રોજેક્ટની વ્યૂહરચના બદલાઈ ગઈ, અને હવે તેનું ધ્યાન સમગ્ર ઇકોસિસ્ટમને પુનર્જીવિત કરવા પર છે. આ પહેલ હેઠળ, જંગલો, ઘાસના મેદાનો, કૃષિ જમીનો, ભીના મેદાનો અને મૂળ વનસ્પતિ પુનઃસ્થાપિત કરવામાં આવી રહી છે.
સાહેલ પ્રદેશ દાયકાઓથી સતત પર્યાવરણીય કટોકટીનો સામનો કરી રહ્યો છે. અહીં રણનો વિસ્તાર વધી રહ્યો છે, લાંબા સમય સુધી દુષ્કાળ પડ્યો છે, ફળદ્રુપ જમીન ખરાબ થઇ ગઈ છે, અને આબોહવા પરિવર્તનને કારણે વરસાદની પેટર્ન વધુને વધુ અનિયમિત બની છે. આ પ્રદેશમાં મોટી વસ્તી કૃષિ અને પશુપાલન પર આધાર રાખે છે. જો કે, જમીનની ફળદ્રુપતામાં ઘટાડો અને વરસાદમાં ઘટાડો થવાથી પાક ઉત્પાદન પર અસર પડી છે, ખાદ્ય સંકટ વધ્યું છે અને લોકોની આવક પર પણ અસર પડી છે. આ જ કારણ છે કે આ પ્રોજેક્ટ જમીનની ગુણવત્તા સુધારવા, જમીનની અંદર પાણી લાંબા સમય સુધી જાળવી રાખવા અને ઉત્પાદક ખેતીને પુનઃસ્થાપિત કરવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યો છે.
ભલે તેને ‘ગ્રીન વોલ’ નામ આપવામાં આવ્યું છે, પરંતુ તે વૃક્ષોની સીધી, સતત આગળ વધતી દિવાલ નથી. તે સ્થાનિક જરૂરિયાતોને અનુરૂપ સેંકડો પુનઃસ્થાપન પ્રોજેક્ટ્સનો સમૂહ છે. કેટલીક જગ્યાએ, સ્થાનિક પ્રજાતિઓના વૃક્ષો વાવવામાં આવી રહ્યા છે, જ્યારે અન્ય જગ્યાએ, કુદરતી રીતે બનતી વનસ્પતિનું સંરક્ષણ કરવામાં આવી રહ્યું છે. ઘણી જગ્યાએ, માટી સુધારવા, વરસાદી પાણીનો સંગ્રહ વધારવા, ઘાસના મેદાનોને પુનર્જીવિત કરવા અને ટકાઉ ખેતી તકનીકો અપનાવવા પર ભાર મૂકવામાં આવી રહ્યો છે. પરિણામે, દરેક પ્રદેશમાં અપનાવવામાં આવતી વ્યૂહરચનાઓ સ્થાનિક આબોહવા અને ભૌગોલિક પરિસ્થિતિઓને અનુરૂપ છે.
2030 સુધીમાં ગ્રેટ ગ્રીન વોલ પ્રોજેક્ટ માટે અનેક મુખ્ય લક્ષ્યો નક્કી કરવામાં આવ્યા છે. જે મુખ્યત્વે આ પ્રમાણે છે… આશરે 10 કરોડ હેક્ટર ખરાબ થઇ ગયેલી જમીનને ફરીથી ખેતી લાયક બનાવવી, વાતાવરણમાંથી આશરે 25 કરોડ ટન કાર્બન ડાયોક્સાઇડ શોષી લેવો, આફ્રિકામાં આશરે 1 કરોડ ગ્રીન રોજગારીનું સર્જન કરવું, અને સાહેલ ક્ષેત્રમાં રહેતા લાખો લોકોની ખાદ્ય સુરક્ષા અને આજીવિકાને મજબૂત બનાવવી.
20 થી વધુ આફ્રિકન દેશો, અસંખ્ય આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થાઓ, વિકાસ બેંકો અને પર્યાવરણીય સંગઠનો સાથે, આ પહેલમાં સહયોગ કરી રહ્યા છે.
આ પ્રોજેક્ટ હજુ સુધી તેના લક્ષ્યો સુધી સંપૂર્ણ રીતે પહોંચ્યો નથી, પરંતુ ઘણા દેશોમાં ઘણી સારી એવી પ્રગતિ નોંધાઈ છે. સેનેગલમાં, લાખો વૃક્ષો વાવવામાં આવ્યા છે અને ખરાબ થયેલી જમીનના મોટા વિસ્તારો ફરીથી ઉપજાઉ બનાવાયા છે. ઇથોપિયાએ મોટા પાયે જમીન પુનઃસ્થાપન કાર્યક્રમો અમલમાં મૂક્યા છે. જ્યારે, નાઇજીરીયા અને નાઇજર સહિત અન્ય ઘણા દેશોમાં ટકાઉ જમીન વ્યવસ્થાપન તરફ કામ ઝડપી બન્યું છે. તાજેતરના અંદાજ મુજબ, અત્યાર સુધીમાં આશરે 3 કરોડ હેક્ટર જમીન પુનઃસ્થાપિત કરવામાં આવી છે. જો કે, નિષ્ણાતો માને છે કે, 2030ના તમામ લક્ષ્યોને પ્રાપ્ત કરવા માટે સંઘર્ષગ્રસ્ત વિસ્તારોમાં વધુ રોકાણ, પ્રાદેશિક સહયોગ અને સુધારેલી સુરક્ષાની જરૂર પડશે.
જમીન અને વનસ્પતિ પુનઃસ્થાપન ફક્ત પર્યાવરણીય સંરક્ષણ સુધી મર્યાદિત નથી. સ્વસ્થ ઇકોસિસ્ટમ્સ માટીનું ધોવાણ ઘટાડે છે, ભૂગર્ભજળના સ્તરને સુધારવામાં મદદ કરે છે અને વાતાવરણમાંથી કાર્બન શોષી લે છે. આ સાથે જ પક્ષીઓ, જંતુઓ અને અન્ય વન્યજીવો માટે વધુ સારા રહેઠાણો બનાવે છે. સ્થાનિક ખેડૂતો અને પશુપાલકો પાસે વધુ સારું ઉત્પાદન, વધુ ઘાસચારો અને વધુ સ્થિર આવક મળવાની સંભાવના પણ વધે છે. આવી જમીન દુષ્કાળ જેવી પરિસ્થિતિઓમાં પણ વધુ સ્થિતિસ્થાપક સાબિત થાય છે.
ગ્રેટ ગ્રીન વોલને વિશ્વના સૌથી મોટા ઇકોસિસ્ટમ પુનઃસ્થાપન પ્રોજેક્ટ્સમાંનો એક માનવામાં આવે છે. તેનું મહત્વ ફક્ત આફ્રિકા પૂરતું મર્યાદિત નથી, કારણ કે જમીનનું ધોવાણ અને આબોહવા પરિવર્તન જેવા પડકારો વૈશ્વિક છે. જો આ મોડેલ સફળ થાય છે, તો તે વિશ્વના અન્ય શુષ્ક અને અર્ધ-શુષ્ક પ્રદેશોમાં આ પ્રકારના પ્રોજેક્ટ્સ માટે અસરકારક ઉદાહરણ સ્થાપિત કરી શકે છે. સાથે તે એ પણ દર્શાવે છે કે પર્યાવરણીય સંરક્ષણ અને આર્થિક વિકાસ એકબીજાના પૂરક બની શકે છે.
જ્યારે વિશ્વભરમાં ઘણી દિવાલો લોકોને વિભાજીત કરવા માટે બનાવવામાં આવી છે, ત્યારે આફ્રિકામાં આ ‘ગ્રીન વોલ’ લોકો અને પ્રકૃતિને ફરીથી જોડવાનો પ્રયાસ છે. તેની સફળતા ફક્ત વાવેલા વૃક્ષોની સંખ્યા દ્વારા જ નહીં, પરંતુ જમીન કેટલી ઉપજાઉ બની તે, કેટલાં લોકોની આજીવિકામાં સુધારો થયો, જૈવ વિવિધતામાં કેટલો વધારો થયો અને આબોહવા પરિવર્તનની અસરો સામે સમુદાયોની સ્થિતિસ્થાપકતા દ્વારા માપવામાં આવશે. આ જ કારણ છે કે ગ્રેટ ગ્રીન વોલને ભવિષ્યના એવા પ્રોજેક્ટ્સમાં ગણવામાં આવી રહી છે, જે ફક્ત પર્યાવરણીય સંરક્ષણ જ નહીં, પણ સામાજિક અને આર્થિક પરિવર્તન માટે મજબૂત પાયો નાખી શકે છે.