જ્યારે રૂ. 2.6 લાખ પ્રતિ માસ કમાતી એક મહિલા કામ પર પાછી ફરી, ત્યારે તેમને નીચા પદ પર મૂકવામાં આવ્યા. તેમનો પગાર અને ગ્રેડ યથાવત રહ્યો, પરંતુ તેમને સોંપાયેલ કાર્ય વ્યવસ્થાપક ફરજોને બદલે કારકુન સ્તરની ફરજો હતી. આને અપમાન ગણીને, મહિલાએ દિલ્હી હાઈકોર્ટનો સંપર્ક કર્યો. કોર્ટે કંપનીને તેમને રૂ. 10 લાખ વળતર અને રૂ. 1.5 લાખ મુકદ્દમા ખર્ચ માટે ચૂકવવાનો આદેશ આપ્યો.
31 ઓગસ્ટના રોજ, દિલ્હી હાઈકોર્ટના ન્યાયાધીશ સચિન દત્તાએ તેમના આદેશમાં જણાવ્યું હતું કે, ‘કોઈપણ સંજોગોમાં માતૃત્વને કાર્યસ્થળ પર અપમાનનું કારણ બનવાની મંજૂરી આપી શકાય નહીં.’ હાઈકોર્ટના આદેશમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે, ‘કલમ 14, 15, 21 અને 42ને કાળજીપૂર્વક વાંચવાથી કોઈ શંકા નથી કે ગર્ભાવસ્થા અને માતૃત્વને વ્યાવસાયિક નુકસાન, પદભ્રષ્ટતા, દરજ્જામાં ઘટાડો અથવા કારકિર્દીની પ્રગતિનો ઇનકાર કરવાના કારણો ગણી શકાય નહીં. આવા કાર્યો ન માત્ર મહિલા કર્મચારીઓને આપવામાં આવતા કાનૂની રક્ષણને નબળી પાડે છે, પરંતુ સમાનતા, ગૌરવ, સામાજિક ન્યાય અને માનવીય કાર્યકારી વાતાવરણ પ્રત્યેની બંધારણીય પ્રતિબદ્ધતાને પણ નબળી પાડે છે.’
દિલ્હી હાઈકોર્ટનો આ આદેશ ચાર્ટર્ડ એકાઉન્ટન્ટ રાખી બિષ્ટ દ્વારા દાખલ કરાયેલી અરજી પર આવ્યો હતો. 14 વર્ષનો વ્યાવસાયિક અનુભવ ધરાવતી રાખીએ ઓક્ટોબર 2024માં સોફ્ટવેર કંપની હાશીકોર્પમાંથી રાજીનામું આપ્યું હતું. તેમના રાજીનામાનું કારણ કંપની દ્વારા પ્રસૂતિ રજા પરથી પાછા ફર્યા પછી નીચેના પદની ઓફર કરી હતી.
રાખી બિષ્ટે દિલ્હી હાઈકોર્ટમાં રૂ. 50 લાખનું વળતર અને ખાનગી કંપનીઓ માટે કડક ભેદભાવ વિરોધી માર્ગદર્શિકા બનાવવાની અરજી દાખલ કરી હતી. રાખીએ પોતાની અરજીમાં જણાવ્યું હતું કે, પ્રસૂતિ રજા પર જતા પહેલા, તે એકાઉન્ટિંગ મેનેજર તરીકે કામ કરતી હતી.
5 લોકોના સ્ટાફે તેમને રિપોર્ટ કરવાનો હતો. જોકે, રજા પછી જ્યારે તે કામ પર પાછી ફરી, ત્યારે તેને ટ્રેઝરી વિભાગમાં સોંપવામાં આવી. આ ભૂમિકા તેના પદથી 3 સ્તર નીચેનું હતું. રાખીને મેનેજરિયલ પદ પર નિયુક્ત કરવામાં આવી હોવા છતાં, કામ કારકુનીનું સોંપ્યું હતું.
કંપનીએ દલીલ કરી હતી કે, રાખી બિષ્ટને ડિમોશન કરવામાં આવ્યું ન હતું. તેમનો પગાર પણ ઘટાડવામાં આવ્યો ન હતો, કે ન તેમનું પદ ડાઉનગ્રેડ કરવામાં આવ્યું હતું. તેમની સિનિયોરિટી પણ યથાવત હતી. કંપનીમાં એવી પરિસ્થિતિઓ આવી ગઈ હતી જેના કારણે તેમની ભૂમિકામાં ફેરફાર કરવાની જરૂર પડી હતી. કંપનીએ એમ પણ જણાવ્યું હતું કે, રાખીને આ સમયગાળા દરમિયાન 10 ટકા પગાર વધારો પણ આપવામાં આવ્યો હતો.
કોર્ટે જોયું કે, રાખી કામ પર પરત ફરે તે પહેલાં, નોકરીદાતાએ તેના સાથીદારોને પૂછવાનું શરૂ કર્યું કે શું તેમની પાસે તેમને સોંપવા માટે કોઈ કામ છે. રાખીની પાછલી જગ્યા ભરતા પહેલા અથવા વૈકલ્પિક વિકલ્પો પર વિચાર કરતી વખતે તેમની સાથે સલાહ લેવામાં આવી ન હતી. તેને તેના પદમાં ફેરફાર અથવા તેને બદલવા માટેની ભૂમિકા માટે કોઈ કારણ પણ આપવામાં આવ્યું ન હતું.
કોર્ટે જણાવ્યું હતું કે પ્રસૂતિ રજા પરથી પરત ફરતી મહિલા સામાન્ય રીતે રજા પર જતા પહેલા તરત જ તે પદ પર પાછા ફરવાની હકદાર છે, જે પદ પર તે પાછા ફરવા માટે હકદાર છે. જો કોઈ યોગ્ય કારણોસર તે પદ ખતમ થઈ જાય, તો તેને પગાર, ગ્રેડ, સ્થિતિ, ભૂમિકા, જવાબદારીઓ, વ્યવસ્થાપક સત્તા અને પ્રમોશનની સંભાવનાઓની દ્રષ્ટિએ શક્ય તેટલી સમકક્ષ પદ પર નિયુક્તિ મેળવવાનો અધિકાર છે.
કોર્ટે એમ પણ કહ્યું કે, નોકરીદાતાએ મહિલા રજા પરથી કામ પર પાછા ફરે તે પહેલાં તેને ફેરફારોની જાણ કરવી જોઈએ. તેમણે તેની સાથે રિપ્લેસમેન્ટ ભૂમિકા અંગે ચર્ચા કરવી જોઈએ અને તેને વિશ્વાસમાં લેવી જોઈએ. કોર્ટે નોંધ્યું હતું કે, માતૃત્વ લાભ કાયદો કે સામાજિક સુરક્ષા સંહિતા, 2020 માતૃત્વ પછી કામ પર પાછા ફરવા માટે સ્પષ્ટ માળખું પૂરું પાડતું નથી.
તેથી, કોર્ટે કેન્દ્ર સરકારને ગર્ભાવસ્થા સંબંધિત લાભો, ભૂમિકા સુરક્ષા, કામ પર પાછા ફરવામાં સમાનતા, સ્તનપાન સહાય, સમયસર ફરિયાદ નિવારણ, નિરીક્ષણ ધોરણો અને કાર્યસ્થળ પર બદલાની કાર્યવાહી સામે રક્ષણ સુનિશ્ચિત કરવા માટે નિયમો ઘડવા અથવા નિર્દેશો બહાર પાડવાનો નિર્દેશ આપ્યો. આ કાર્ય 6 મહિનાની અંદર પૂર્ણ કરવાનું રહેશે.
આદેશ આપતી વખતે, દિલ્હી હાઈકોર્ટે કંપનીને મહિલાને રૂ. 10 લાખ વળતર ચૂકવવાનો આદેશ આપ્યો, જે લગભગ 4 મહિનાના પગાર જેટલું છે. કાનૂની ખર્ચને આવરી લેવા માટે વધારાના રૂ.1.5 લાખનો પણ આદેશ આપ્યો. કંપનીએ 8 અઠવાડિયાની અંદર મહિલાને બંને રકમ ચૂકવવી પડશે. આમ કરવામાં નિષ્ફળતાના પરિણામે ચુકાદાની તારીખથી 9 ટકા વાર્ષિક વ્યાજ ચૂકવવું પડશે.