ઉત્તર પ્રદેશની રાજધાની લખનૌમાં, શૌર્ય ચક્ર વિજેતાનો પરિવાર 22 વર્ષથી કથિત સરકારી નિષ્ફળતાનો સામનો કરી રહ્યો છે. શહીદ સહાયક કમાન્ડન્ટ વિવેક સક્સેનાએ દેશની રક્ષા કરતી વખતે પોતાના જીવનું બલિદાન આપ્યું. જોકે, સરકારે હજુ સુધી તેમના પરિવારને જમીન આપવાનું પોતાનું વચન પૂર્ણ કર્યું નથી. આ 22 વર્ષોમાં, પરિવારે પોતાના હકો મેળવવા માટે વારંવાર તંત્રના દરવાજા ખટખટાવ્યા છે, પરંતુ તેમને કોઈ રાહત મળી નથી. થાકીને, શહીદની 80 વર્ષીય માતા, સાવિત્રી સક્સેનાએ, સરકારને શૌર્ય ચક્ર અને રાષ્ટ્રપતિ પોલીસ મેડલ પરત કરવાની ઓફર કરી છે.
શનિવાર, 5 સપ્ટેમ્બરના રોજ, સાવિત્રી સક્સેનાએ, તેમના મોટા પુત્ર, રણજીત સક્સેના સાથે, લખનૌના સરોજિની નગર તાલુકામાં ‘સંપૂર્ણ સમાધાન દિવસ’માં હાજરી આપી હતી. લાચારીમાં, 80 વર્ષીય માતાએ સરકાર તરફથી તેમના પુત્રને આપવામાં આવેલા બધા શૌર્ય ચંદ્રકો અને સમ્માનની રકમ સરકારને પાછા આપવાની માંગણી મૂકી હતી.
મીડિયા સૂત્રો સાથે વાત કરતા, શહીદ વિવેક સક્સેનાની માતા સાવિત્રી સક્સેનાએ કહ્યું, ‘હું 80 વર્ષની છું. હું હવે એક ઓફિસથી બીજી ઓફિસ જઈ શકતી નથી. તેથી, હું મારા પુત્રને આપવામાં આવેલા સન્માનો પાછા આપવા માંગુ છું.’
શહીદ વિવેક સક્સેનાના મોટા ભાઈ રણજીતએ પણ સિસ્ટમની અસંવેદનશીલતાની પોલ ખોલી હતી. તેમણે 5 સપ્ટેમ્બર, શનિવારે સમાધાન દિવસમાં પહોંચ્યા ત્યારે અધિકારીઓના ઘમંડનો સામનો કેવી રીતે કર્યો તે યાદ કર્યું. રણજીતના જણાવ્યા મુજબ, ‘તહસીલદારે તેમને સ્પષ્ટપણે કહ્યું કે, તેઓ જમીન મેળવી શકશે નહીં, તેઓ વર્ષોથી જેમ ભાગતા હતા તેમ ભાગતા રહેશે. તે આ રીતે કામ કરશે નહીં, ફાઇલ હવે મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશનમાં જશે અને મીટિંગમાં નિર્ણય લેવામાં આવશે.’
પોતાની પીડા વ્યક્ત કરતા રણજીતે જણાવ્યું કે, શહીદ થયા પછી, ગ્રામીણ ક્વોટામાંથી સ્મારક ઉદ્યાન બનાવવાની અને જમીન ફાળવવાની જાહેરાત કરવામાં આવી હતી, પરંતુ તે વર્ષો સુધી કાગળ પર અટવાઈ રહી.
2016માં, તત્કાલીન જિલ્લા મેજિસ્ટ્રેટ રાજશેખરે આ બાબતની નોંધ લીધી અને વિવિધ વિભાગોની અરજીઓ સ્વીકારી. ત્યારપછી જિલ્લા મેજિસ્ટ્રેટે ADMને તપાસ કરવા અને 15 દિવસમાં સ્મારક અને જમીન ફાળવવાનો નિર્દેશ આપ્યો. જમીન સંપાદન પ્રક્રિયા 2016માં શરૂ થઈ હતી, પરંતુ ત્યારપછી ડોમિસાઇલ મુદ્દાઓનો અનંત ચક્રવ્યૂહ શરૂ થયો. અધિકારીઓએ શહીદના પરિવારને તેઓ ઉત્તર પ્રદેશના રહેવાસી હોવાનું સાબિત કરવા દબાણ કર્યું.
રણજીતે જણાવ્યું, ‘અમે અહીં મોટા થયા છીએ, અહીં અભ્યાસ કર્યો છે, અને અમારા ભાઈનું સ્મૃતિચિહ્ન એરફોર્સ સ્ટેશન મેમોરામાં છે. છતાં, અમને કહેવામાં આવ્યું હતું કે જો અમે લગ્ન પહેલાં અમારી માતા ક્યાં રહેતી હતી તે અંગેનું વિગતવાર સોગંદનામું પ્રદાન કરીએ તો જ અમને લાભો મળશે. જ્યારે અમે સોગંદનામું પ્રદાન કર્યું, ત્યારે તેઓએ તેને આમ તેમ કહીને ફગાવી દીધું અને કહ્યું, ‘તમે આ સ્થળના વતની નથી, અને તમને લાભો મળશે નહીં.’
આ પછી, રણજીતે જૂના દસ્તાવેજોમાં ઉત્તર પ્રદેશ સરકાર દ્વારા તે જ સરનામે મોકલેલી રૂ. 75,000ના ચેકની રસીદ શોધી કાઢી. રણજીતે કહ્યું કે રસીદથી અધિકારીઓ ચોંકી ગયા. રણજીતે દલીલ કરી હતી કે, જ્યારે પૈસા આ સરનામે ચૂકવવામાં આવ્યા હતા, ત્યારે અધિકારીઓ નિવાસસ્થાનનો પુરાવો કેમ માંગી રહ્યા છે?
પરિવારને શૌર્ય ચક્રનો નાણાકીય પુરસ્કાર મેળવવા માટે 2024 સુધી રાહ જોવી પડી. તે પછી પણ, ફાઇલને એક ટેબલથી બીજા ટેબલ પર ખસેડવામાં મહિનાઓ લાગી ગયા. રણજીતના મતે, પરિવાર વધુ દાવાઓ ન કરે તે માટે અધિકારીઓ ચકાસણી કરવાનું ટાળતા રહ્યા.
લખનૌના સરોજિની નગરમાં દરોગા ખેડાની કૃષ્ણ લોક કોલોનીમાં રહેતી 80 વર્ષીય સાવિત્રી દેવી હવે સંપૂર્ણપણે ભાંગી પડી છે. તે કહે છે કે તેનો પુત્ર 8 જાન્યુઆરી, 2003ના રોજ મણિપુરમાં આતંકવાદીઓ સામે લડતા શહીદ થયો હતો, જેના માટે તેને શૌર્ય ચક્ર અને રાષ્ટ્રપતિ પોલીસ મેડલ મળ્યો હતો. પરંતુ 80 વર્ષની ઉંમરે, તેમની પાસે હવે સરકારી કચેરીઓમાં દોડવાની હિંમત નથી.
વૃદ્ધ માતાએ રાષ્ટ્રપતિ અને મુખ્યમંત્રી પાસે મુલાકાતનો સમય માંગ્યો છે, અને વિનંતી કરી છે કે જો તેની શહાદત પછી આટલા વર્ષો પછી તેને જમીનના ટુકડા માટે અપમાન સહન કરવું પડે છે, તો સરકારે સન્માનપૂર્વક શૌર્ય ચક્ર, મેડલ અને એવોર્ડ પરત લઇ લેવા જોઈએ. આ દરમિયાન, SDMએ ફરિયાદોની તપાસ કરી છે અને એક અઠવાડિયામાં નિરાકરણ લાવવાનો આદેશ આપ્યો છે.