મંદિરોની સંપત્તિના માલિકી હક, સંરક્ષણ અને સરકારી નિયંત્રણને લઈને સુપ્રીમ કોર્ટે એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ અને ઐતિહાસિક ચુકાદો આપ્યો છે. તમિલનાડુના એક મંદિરના મામલાની સુનાવણી કરતા સર્વોચ્ચ અદાલતે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં જણાવ્યું છે કે મંદિરની સંપત્તિ માત્ર અને માત્ર દેવતાની હોય છે અને તેને સરકારની માલિકીની ગણી શકાય નહીં.
બેન્ચે ચુકાદામાં નોંધ્યું કે, ભક્તો દ્વારા દાનના રૂપમાં દેવતાને સમર્પિત કરવામાં આવેલી સંપત્તિ હવે દાન આપનાર, પૂજારી, ટ્રસ્ટી કે રાજ્ય સરકારની રહેતી નથી, પરંતુ સીધી દેવતામાં જ નિહિત (વેસ્ટ) થઈ જાય છે. અદાલતે સ્પષ્ટ કર્યું કે મંદિરની સંપત્તિનું પ્રશાસન અને નિયમન કરવાની સરકારી ભૂમિકા તેને તે સંપત્તિની માલિક નથી બનાવી દેતી. આ સાથે જ કોર્ટે તમિલનાડુના એક મંદિરની ‘ઇનામ ભૂમિ’ (Inam land) રાજ્ય સરકારને ભેટમાં આપવા સંબંધિત ગિફ્ટ ડીડને રદ અને અમાન્ય જાહેર કરી દીધી છે.
જસ્ટિસ પીએસ નરસિંહા અને જસ્ટિસ આલોક અરાધેની પીઠે તમિલનાડુના આ કેસમાં આ ચુકાદો સંભળાવ્યો છે. આ નિર્ણયમાં મંદિરની સંપત્તિની કાનૂની સ્થિતિ, ટ્રસ્ટીઓની જવાબદારીઓ અને સરકારની મર્યાદિત ભૂમિકા સાથે જોડાયેલા તમામ મહત્વપૂર્ણ પાસાઓ પર ઊંડાણપૂર્વક વિચારણા કરવામાં આવી છે.
સુપ્રીમ કોર્ટે ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે દાનમાં આપવામાં આવેલી સંપત્તિ પર તેની દેખરેખ રાખનાર વ્યક્તિઓનું કોઈ સ્વામિત્વ હોતું નથી. ટ્રસ્ટીઓ કે મેનેજરોનું મૂળ દાયિત્વ તે સંપત્તિને ફક્ત અને ફક્ત દેવતાના હિતમાં સુરક્ષિત રાખવાનું છે. કોઈ પણ ટ્રસ્ટી પોતાના પદના આધારે મંદિરની સંપત્તિને મનસ્વી રીતે કોઈ અન્ય વ્યક્તિ કે સરકારને સોંપી શકે નહીં. ટ્રસ્ટીએ સંપત્તિનો ઉપયોગ માત્ર મંદિર અને તેની સાથે જોડાયેલા ધાર્મિક ઉદ્દેશ્યોના હિતમાં જ કરવાનો રહે છે.
સુપ્રીમ કોર્ટે સરકારની ભૂમિકાને સ્પષ્ટ કરતા જણાવ્યું કે મંદિરની સંપત્તિનું પ્રશાસન અને વ્યવસ્થાપન સંભાળવાની જવાબદારી સરકારને તેનો માલિક નથી બનાવતી. સરકારની વાસ્તવિક ભૂમિકા આવી પવિત્ર સંપત્તિઓનું માત્ર ‘સંરક્ષણ’ (Protector) કરવાની છે. સરકાર પોતાના પ્રશાસનિક અધિકારોના જોરે મંદિરની જમીનને પોતાની અંગત સંપત્તિ માનીને તેનું મનસ્વી હસ્તાંતરણ કરી શકે નહીં.
અદાલતે એ પણ સ્પષ્ટ કર્યું કે જાહેર હેતુ અથવા સરકારી જરૂરિયાતોનું બહાનું ધરીને કાયદાની વિરુદ્ધ કરવામાં આવેલા સંપત્તિના હસ્તાંતરણને ક્યારેય કાનૂની રીતે યોગ્ય ઠેરવી શકાય નહીં. માત્ર સરકારી કાર્યાલય બનાવવા માટેની આવશ્યકતા એ વાતનો કાનૂની આધાર નથી બનતી કે મંદિરની સંપત્તિ સરકારને મફતમાં સોંપી દેવામાં આવે.
આ સમગ્ર મામલો તમિલનાડુના ઇરોડ જિલ્લાના કોડુમુડી ગામમાં આવેલા નાગાપલાયમ મરિયમ્મન-પોન્નાચિયમ્મન મંદિરની આશરે 1 એકર અને 10 સેન્ટ ‘ઇનામ જમીન’ સાથે જોડાયેલો હતો. ઓગસ્ટ 2017મા મંદિરના એક અસ્થાયી ટ્રસ્ટીએ તાલુક કચેરી બનાવવા માટે આ જમીન રાજ્ય સરકારને ગિફ્ટ ડીડ દ્વારા ભેટમાં આપી દીધી હતી. મામલાના મહેસૂલી અધિકારીઓએ પણ આ ટ્રાન્સફરને સ્વીકારીને જમીન સરકારી નામે તબદીલ કરી દીધી હતી. આ ગેરકાયદેસર ટ્રાન્સફરને અદાલતમાં પડકારવામાં આવ્યો હતો. માર્ચ 2019માં મદ્રાસ હાઈકોર્ટે આ અરજી ફગાવી દીધી હતી, જેની સામે મામલો સુપ્રીમ કોર્ટમાં પહોંચ્યો હતો.
સુપ્રીમ કોર્ટે ગિફ્ટ ડીડને તો સંપૂર્ણપણે રદ કરી દીધી છે, પરંતુ જમીન પર અગાઉથી જ બની ચૂકેલી તાલુક કચેરીને તાત્કાલિક તોડી પાડવાનો કે હટાવવાનો આદેશ આપ્યો નથી.
અદાલતે રાજ્ય સરકારને તે જમીન પર પટ્ટા (Lease) ના આધારે ચાલુ રહેવાની મંજૂરી આપી છે, પરંતુ તેના બદલામાં સરકાર માટે ભારેખમ ભાડું અને દંડ નક્કી કર્યો છે.
- રાજ્ય સરકારે 8 માર્ચ 2019 થી દર મહિને રૂ. 31,000 ભાડું મંદિર ટ્રસ્ટને ચૂકવવું પડશે.
- આ ઉપરાંત, સરકારે મંદિરને રૂ. 1 લાખના દંડ પેટે ચૂકવવાનો રહેશે.
- આ ભાડાની રકમની દર ત્રણ વર્ષે સમીક્ષા કરવામાં આવશે.