મહાદેવની નગરી કાશીમાં જ્યાં દરેક કાંકરાને ભગવાન શિવના અવતાર માનીને પૂજવામાં આવે છે, તો એક એવું પણ મંદિર છે જેણે સદીઓના ઇતિહાસનું સાક્ષી રહ્યું છે. શ્રી કર્દમેશ્વર મહાદેવ મંદિરને કાશીમાં સૌથી જૂનું બચેલું શિવ મંદિર માનવામાં આવે છે. આ તે પવિત્ર સ્થળ છે જ્યાં મર્યાદા પુરુષોત્તમ ભગવાન રામે પોતે રાવણના વધ પછી બ્રહ્મહત્યના પાપમાંથી મુક્તિ મેળવવા માટે મહાદેવનો આશ્રય લીધો હતો.
કંદવામાં આવેલું આ મંદિર ફક્ત તેના ધાર્મિક મહત્ત્વ માટે જ નહીં પરંતુ તેના નાગર શૈલીના સ્થાપત્ય માટે પણ પ્રખ્યાત છે; તેની પથ્થરની દિવાલોમાં કોતરવામાં આવેલા નર્તકિઓ અને દેવતાઓની છઠ્ઠી સદીના શિલ્પો આજે પણ આકર્ષક લાગે છે. જો તમે કાશીની મુલાકાત લેવાની યોજના બનાવી રહ્યા છો, તો તમારે ચોક્કસપણે તમારા પ્રવાસ કાર્યક્રમમાં આ મંદિરની મુલાકાતનો સમાવેશ કરવો જોઈએ.
કાશીના દક્ષિણ ભાગમાં આવેલું કર્દમેશ્વર મહાદેવ મંદિર કર્દમ ઋષિ સાથે સંકળાયેલું છે. માન્યતા છે કે કર્દમ ઋષિએ આ જ સ્થળે શિવલિંગ સ્થાપિત કરી હતી. આ જ કારણથી આ મંદિરનું નામ કર્દમેશ્વર પડ્યું. પંચકોશી યાત્રા કરતા ભક્તો માટે, આ સ્થળ પ્રથમ મુખ્ય રોકાણ માનવામાં આવે છે. આશરે 25 કિલોમીટર લાંબી આ ધાર્મિક યાત્રા અહીંથી શરૂ થાય છે. ધાર્મિક માન્યતા અનુસાર, મંદિરના શિખરના દર્શન માત્રથી વ્યક્તિ દેવ ઋણ મુક્ત થઇ જાય છે.
ભગવાન રામે પાપમાંથી મુક્તિ મેળવી
એવું કહેવાય છે કે લંકા પર વિજય મેળવ્યા બાદ, ભગવાન રામને રાવણ વધનું પાપ લાગ્યું હતું. તેમના ગુરુ, ઋષિ વશિષ્ઠની સલાહ પર ભગવાન રામ અને દેવી સીતા અહીં પહોંચ્યા હતા. તેમણે મહાદેવની પૂજા અને પરિક્રમા કરી, ત્યારબાદ તેમને આ પાપમાંથી મુક્તિ મળી હતી.
આ મંદિર તેની ભવ્ય સ્થાપત્ય માટે પણ ખૂબ જ પ્રસિદ્વ છે. મંદિર નાગર શૈલીમાં બનેલું છે, તેનું માળખાકીય લેઆઉટ પંચરથ ડિઝાઇન પર આધારિત છે. મંદિર સંકુલમાં ગર્ભગૃહ, પ્રદક્ષિણા પથ, મહામંડપ અને અર્ધમંડપ બન્યા છે. તેની દિવાલો પર ઉત્કૃષ્ટ સુંદર કોતરણીઓ છે, જેમાં વિવિધ દેવતાઓ, નર્તકિયો, સંગીતકારો અને પૌરાણિક જીવોની આકૃતિઓ દર્શાવવામાં આવી છે.
ઈતિહાસકારો આ કલાકૃતિઓને 6ઠ્ઠી અને 7મી સદીના ગણાવે છે. મંદિરની નજીક સ્થિત કર્દમ કુંડને પણ ખૂબ જ પવિત્ર માનવામાં આવે છે. દંતકથા છે કે આ તળાવ કર્દમ ઋષિના આંસુઓમાંથી બન્યું હતું. બાદમાં, 18મી સદીમાં, બંગાળની રાણી ભવાનીએ તેનું પુનર્નિર્માણ કારાવ્યું હતું.
આ મંદિર ક્યારે બનાવવામાં આવ્યું હતું?
કર્દમેશ્વર મહાદેવ મંદિરનું ઐતિહાસિક મહત્ત્વ ખૂબ જ વધારે છે. ઐતિહાસિક રેકોર્ડ મુજબ, આ મંદિર 12મી સદીમાં બનાવવામાં આવ્યું હતું. મુઘલ યુગ દરમિયાન પણ જ્યારે કાશીના ઘણા મંદિરોનો નાશ કરવામાં આવ્યો હતો, ત્યારે પણ આ મંદિર અકબંધ રહ્યું.
આ જ કારણોસર, તે કાશીના સૌથી જૂના સુરક્ષિત મંદિરોમાં ગણાય છે. ઉત્તર પ્રદેશ સરકારે તેને ‘પ્રાચીન અને ઐતિહાસિક સ્મારક’ પણ જાહેર કર્યું છે અને તેને રાજ્ય સંરક્ષણ હેઠળ રાખ્યું છે. આ મંદિર આજે પણ હજારો ભક્તો માટે શ્રદ્ધાનું કેન્દ્રબિંદુ છે.
આ મંદિર દરરોજ સૂર્યોદયથી સૂર્યાસ્ત સુધી ખુલ્લું રહે છે. સવાર, સાંજ અને રાત્રિ આરતીમાં ભાગ લેવા માટે મોટી સંખ્યામાં ભક્તો અહીં ભેગા થાય છે. દર્શન માટે કોઈ પ્રવેશ ફી લેવામાં આવતી નથી. વારાણસીથી ઓટો-રિક્ષા, ટેક્સી અને ખાનગી વાહનો દ્વારા મંદિર સરળતાથી પહોંચી શકાય છે.
આ મંદિર વારાણસી જંક્શન અને લાલ બહાદુર શાસ્ત્રી એરપોર્ટથી પ્રમાણમાં ટૂંકા અંતરે પણ આવેલું છે. ધાર્મિક માન્યતા, પ્રાચીન ઇતિહાસ અને ભવ્ય સ્થાપત્યના સંગમ સાથે, આ મંદિર કાશીની ઓળખને વધુ અનોખી બનાવે છે.