ઈ.સ. 1024ની એક ઘેરી રાત. અરબી સમુદ્રની લહેરો સોમનાથના કિનારે અથડાતી હતી. દૂર મશાલોની લાઈન આગળ વધતી હતી—મહમૂદ ગઝનવીની સેના કિલ્લા તરફ આવી રહી હતી. આ માત્ર સૈન્ય હુમલો નહોતો; આ હતો આસ્થા સામે સત્તા, સંપત્તિ સામે વિચારધારાનો સામનો.
એ સમયે સોમનાથ મંદિર માત્ર મંદિર નહોતું, પરંતુ એક વિશાળ સંસ્થા હતી જ્યાં સોના-ચાંદી અને ઝવેરાતનો જાણે ખઝાનો હતો. મધ્યકાલીન અને ઔપનિવેશિક વર્ણનો અનુસાર, મંદિરને બે હજાર ગામોની આવક મળતી હતી. આશરે બે હજાર બ્રાહ્મણો દેવસેવામાં નિયુક્ત હતા—સવારે અને સાંજે ગંગાજળથી લિંગનો અભિષેક થતો. ત્રણસો સંગીતકાર, ત્રણસો વાળંદ, અને પાંચસો નર્તકીઓ—આ એક જીવંત નગર હતું.
કિલ્લાની અંદર ચિંતા હતી, પરંતુ ભય નહોતો. માન્યતા હતી—દેવની ઇચ્છા વિના કોઈ લિંગને તોડી શકશે નહીં.
મહમૂદ કિલ્લામાં પ્રવેશ્યો ત્યારે એક પ્રસિદ્ધ કથા જન્મે છે. બાદના લેખકો કહે છે કે બ્રાહ્મણોએ અપાર ધનનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો—“દેવતાને નુકસાન ન પહોંચાડો, આ બધું લઈ લો.” કહેવાય છે કે મહમૂદે જવાબ આપ્યો—“હું ઇતિહાસમાં મૂર્તિ-વેચનાર નહીં, મૂર્તિ-ભંજનાર તરીકે ઓળખાવા માગું છું.”
આ વાક્ય ઇતિહાસ અને દંતકથાની વચ્ચે છે, પરંતુ તે ક્ષણની વૈચારિક અડગતા બતાવે છે.
પછી મહમૂદે ગદા વડે લિંગ પર પ્રહાર કર્યો. લોકકથાઓમાં કહે છે કે મૂર્તિની અંદર રત્નો હતા—હીરા, માણેક, મોતી. પરંતુ આધુનિક ઇતિહાસ અને ખોદકામ દર્શાવે છે કે મૂળ લિંગ ઘન પથ્થરનું હતું; “રત્નોથી ભરેલું લિંગ એક ”શુદ્ધ દંતકથા છે.
આ સંઘર્ષમાં માત્ર પ્રતિકો નહીં, માનવીય બલિદાન પણ થયું. બ્રાહ્મણો અને યોદ્ધાઓએ અખંડ શૂરવીરતા સાથે લડાઈ કરી. વર્ણનો મુજબ હજારો—અહીં સુધી કે પચાસ હજાર સુધીના રક્ષકો શહીદ થયા. અંતે કિલ્લો પડ્યો અને લિંગને ટુકડાઓમાં તોડવાનો આદેશ અપાયો.
આ ઘટના એક હાઈ-સ્ટેક્સ પોકર ગેમ જેવી હતી—જ્યાં બ્રાહ્મણોએ સંપત્તિ વડે પોતાની પવિત્ર આસ્થા બચાવવાની કોશિશ કરી, જ્યારે મહમૂદ સંપત્તિથી ઉપરનો રાજકીય-ધાર્મિક સંદેશ આપવા આવ્યો હતો. સોમનાથ તૂટ્યું, પરંતુ કથા ત્યાં અટકી નહીં—કારણ કે અહીં આસ્થા વારંવાર પુનર્જન્મ લે છે.
