છેલ્લા 7 દાયકામાં 17 મુખ્ય અલ નિનો ઘટનાઓમાંથી, ભારતમાં ઓછામાં ઓછા 5માં સામાન્ય અથવા વધુ વરસાદ પડ્યો. 1980થી, બધા અલ નિનોએ દુષ્કાળની આગાહી કરી હતી, પરંતુ દરેક અલ નિનો દુષ્કાળ લાવ્યો નહીં.
ભારતમાં દક્ષિણપશ્ચિમ ચોમાસું દેશના અર્થતંત્ર અને કૃષિનો આધાર છે. દર વર્ષે, જ્યારે પેસિફિક મહાસાગરમાં અલ નિનોની ઘટના બને છે, ત્યારે હવામાનશાસ્ત્રીઓ ચિંતિત થઈ જાય છે. અલ નિનો સામાન્ય રીતે નબળા ચોમાસા અને દુષ્કાળ સાથે જોડાયેલો હોય છે. જો કે, આ આગાહી ઘણીવાર સંપૂર્ણપણે ખોટી સાબિત થઈ છે. વૈજ્ઞાનિકોએ ભારે ફેરફારોની આગાહી કરી હતી, પરંતુ હકીકતમાં એનાથી ઉલ્ટુ થયું હતું.
અલ નિનો પેસિફિક મહાસાગરના ઉષ્ણકટિબંધીય પ્રદેશમાં ફેલાતી ગરમીને કારણે થાય છે. આનો અર્થ એ છે કે, મધ્ય અને પૂર્વીય પેસિફિક મહાસાગરના પાણી અસામાન્ય રીતે ગરમ થઈ જાય છે. ભારતમાં, આ સામાન્ય રીતે ચોમાસાના પવનોને નબળો પાડે છે, જેના કારણે વરસાદ ઓછો થાય છે.
ઐતિહાસિક માહિતી અનુસાર, 1951થી 2022 વચ્ચેના 60 ટકા અલ નિનો વર્ષોમાં સરેરાશ કરતા ઓછો વરસાદ પડ્યો હતો. 1871થી અત્યાર સુધીના રેકોર્ડ્સ સતત ગંભીર દુષ્કાળને અલ નીનો સાથે જોડે છે. જો કે, ઘણા મજબૂત અલ નીનોવાળા વર્ષોમાં પણ, ભારતમાં સામાન્ય અથવા તો વધુ વરસાદ પડ્યો હતો. આ અલ નીનો નિષ્ફળતાના કિસ્સાઓ છે.
20મી સદીનો સૌથી શક્તિશાળી અલ નીનો 1997-98માં થયો હતો. તે વૈશ્વિક સ્તરે વિનાશક હતો, જેના કારણે દુષ્કાળ, પૂર અને રેકોર્ડ ગરમી પડી હતી. ભારતમાં, હવામાન વિભાગ અને વૈજ્ઞાનિકોએ ગંભીર દુષ્કાળની આગાહી કરી હતી. જોકે, ભારતમાં ચોમાસાનો વરસાદ સરેરાશ કરતા વધારે પડ્યો હતો. કોઈ મોટો દુષ્કાળ નહોતો પડ્યો.
આ વર્ષ અલ નીનો નિષ્ફળતાનું સૌથી મહત્વપૂર્ણ ઉદાહરણ બન્યું. તેનું કારણ સકારાત્મક હિંદ મહાસાગર ડાયપોલ (IOD) હતું. આનો અર્થ એ છે કે, જ્યારે પશ્ચિમ હિંદ મહાસાગર ગરમ હોય છે અને પૂર્વ ભાગ ઠંડો હોય છે, ત્યારે તે અલ નીનોની નકારાત્મક અસરોને ઘટાડે છે. 1997માં, એક મજબૂત પોઝિટિવ IOD ચોમાસાના પવનોને મજબૂત બનાવે છે અને ભારતમાં સારો વરસાદ થયો હતો.
1983માં પણ એક અલ નીનો હતો, પરંતુ ભારતમાં વરસાદ સરેરાશ કરતા 12 ટકા વધુ હતો. 1994માં, અલ નીનો હોવા છતાં, વધુ પડતો વરસાદ નોંધાયો હતો. 2006માં, અલ નીનો નબળો હતો, છતાં ચોમાસું સામાન્ય રહ્યું.
2002માં, અલ નીનો નબળો હતો, પરંતુ દુષ્કાળ પડ્યો. 2009માં, નબળા અલ નીનોના કારણે પણ ગંભીર દુષ્કાળ પડ્યો, જેમાં વરસાદ માત્ર 78 ટકા પડ્યો. આ દર્શાવે છે કે માત્ર શક્તિ જ નહીં, પરંતુ અન્ય પરિબળો પણ મહત્વપૂર્ણ છે.
સાયન્સ જર્નલમાં પ્રકાશિત K.K. કુમાર અને અન્ય લોકોના 2006ના સંશોધન પત્ર અનુસાર, અલ નીનોની નિષ્ફળતાના કારણો આ છે…
મધ્ય પેસિફિક વિરુદ્ધ પૂર્વીય પેસિફિક: જ્યારે મધ્ય પેસિફિક (અલ નીનો મોડોકી) ગરમ હોય છે, ત્યારે ભારતમાં દુષ્કાળનું કારણ બને છે, તે પ્રવાહ વધુ મજબૂત હોય છે. પરંતુ જ્યારે ગરમી પૂર્વીય પેસિફિક (શાસ્ત્રીય અલ નીનો)માં કેન્દ્રિત હોય છે, ત્યારે અસર ઓછી હોય છે. 1997-98 પૂર્વીય પેસિફિક પ્રકાર ઓછો પ્રચલિત હતો, તેથી અસર ઓછી હતી.
વોકર સર્ક્યુલેશન શિફ્ટ: અલ નીનો સામાન્ય વોકર સર્ક્યુલેશનને શિફ્ટ કરે છે. પૂર્વમાં ઉપર ઉઠતી હવા અને પશ્ચિમમાં નીચે બેસતી હવાની પેટર્ન ભારતમાં નીચા દબાણમાં વધારો કરે છે, જે વાદળો બનવાની પ્રક્રિયાને અટકાવે છે. પરંતુ, જ્યારે આ શિફ્ટ દક્ષિણપૂર્વ તરફ હોય છે, ત્યારે ભારત પર તેની અસર ઓછી થાય છે.
હિંદ મહાસાગર દ્વિધ્રુવીય (IOD): પોઝિટિવ IOD અલ નીનોનો સામનો કરે છે. તે પશ્ચિમ હિંદ મહાસાગરને ગરમ કરે છે, જેનાથી ચોમાસાના ભેજને વધારે છે. 1997માં આવું જ બન્યું હતું.
યુરેશિયન વોર્મિંગ: યુરેશિયા (યુરોપ અને એશિયા) પર સપાટીનું તાપમાન 1980થી વધ્યું છે. આનાથી જમીન-સમુદ્ર તાપમાનનો તફાવત વધે છે, જે ચોમાસાને મજબૂત બનાવે છે અને અલ નીનોના પ્રભાવને નબળો પાડે છે.
આબોહવા પરિવર્તનની અસર: તાજેતરના દાયકાઓમાં ENSO-ચોમાસાનો સંબંધ નબળો પડ્યો છે. ગ્લોબલ વોર્મિંગ આબોહવાની પરિસ્થિતિઓમાં ફેરફાર કરી રહ્યું છે, જે ઘણીવાર અગાઉની આગાહીઓને ખોટી સાબિત કરે છે.
કુમાર એટ અલ (2006)નો અભ્યાસ: 132 વર્ષના રેકોર્ડ દર્શાવે છે કે, બધા ગંભીર દુષ્કાળ અલ નીનો સાથે સંકળાયેલા હતા, પરંતુ બધા અલ નીનો દુષ્કાળનું કારણ બન્યા ન હતા. મધ્ય પેસિફિક વોર્મિંગ વધુ ખતરનાક હતું.
1980 પછી ENSO-ચોમાસાના સંબંધમાં બદલાવ આવ્યો. કેટલાક અભ્યાસોમાં જાણવા મળ્યું છે કે, ઉત્તર ભારતમાં આ સંબંધ મજબૂત થયો અને મધ્ય ભારતમાં નબળો પડ્યો. તાજેતરના વર્ષોમાં (જેમ કે 2015), મજબૂત અલ નિનો દુષ્કાળનું કારણ બન્યો, પરંતુ 1997 જેવા પ્રતિઉદાહરણ પણ હાજરમાં છે.
આજકાલ, વૈજ્ઞાનિકો ફક્ત અલ નિનો જ નહીં, પરંતુ IOD, પેસિફિક મહાસાગરના વિવિધ ભાગોમાં પરિસ્થિતિઓ, હિંદ મહાસાગરની ગરમી અને ગ્લોબલ વોર્મિંગ જેવા અનેક પરિબળોને એકસાથે ધ્યાનમાં લે છે. IMD અને આંતરરાષ્ટ્રીય એજન્સીઓ હવે બહુ-પરિબળ મોડેલનો ઉપયોગ કરે છે.
અલ નિનો નિષ્ફળ જવાના અનેક કિસ્સાઓ આપણને યાદ અપાવે છે કે, હવામાન પ્રણાલીઓ અત્યંત જટિલ છે. એક ઘટના બીજી ઘટનાનો સામનો કરી શકે છે. 1997-98, 1983 અને 1994 જેવા વર્ષોએ સાબિત કર્યું કે આગાહીઓમાં ગડબડી થઇ શકે છે.
અલ નિનો કંઈ હંમેશા ભારતનો દુશ્મન નથી રહ્યું. ક્યારેક, જ્યારે વિશ્વ દુષ્કાળની અપેક્ષા રાખે છે, ત્યારે જ સારો વરસાદ થાય છે. વૈજ્ઞાનિકો હવે SST પેટર્ન, IOD અને પ્રાદેશિક વોર્મિંગ જેવા પરિબળોના મહત્વને વધુ સારી રીતે સમજે છે.
ખેડૂતો, નીતિ નિર્માતાઓ અને જનતાએ હવે ફક્ત અલ નીનો પર આધાર રાખવો જોઈએ નહીં. બહુ-ડોમેન આગાહી અને જળ સંરક્ષણ તૈયારીઓ વધુને વધુ મહત્વપૂર્ણ બની રહી છે. કુદરત આપણને દર વર્ષે નવા પડકારો અને પાઠ ભણાવતું રહે છે.