મહિલા અનામત સુધારા બિલ અને સીમાંકન બિલ અંગે સંસદમાં ચર્ચા ચાલુ છે. શુક્રવારે સાંજે 4:00 વાગ્યે લોકસભામાં ‘સુધારા બિલ’ પર મતદાન થવાનું છે. સંસદીય ચર્ચા વચ્ચે સરકારે મોડી રાત્રે એક મહત્ત્વપૂર્ણ નિર્ણય લીધો. લોકસભા અને રાજ્ય વિધાનસભાઓમાં મહિલાઓને 33 ટકા અનામત આપનાર ‘નારી શક્તિ વંદન અધિનિયમ 2023’ જોગવાઈને અમલમાં મૂકી દીધી છે.
કેન્દ્રીય કાયદા મંત્રાલયે એક જાહેરનામું બહાર પાડીને જાહેર કર્યું છે કે નારી શક્તિ વંદન અધિનિયમ 16 એપ્રિલથી અમલમાં આવશે. આ કાયદા હેઠળ, લોકસભા અને રાજ્ય વિધાનસભાઓમાં મહિલાઓ માટે 33 ટકા બેઠકો અનામત રાખવાની જોગવાઈઓ કરવામાં આવી છે. જોકે, એ સ્પષ્ટ નથી કે આ કાયદાને 16 એપ્રિલથી અમલી કેમ જાહેર કરવામાં આવ્યો, ખાસ કરીને ત્યારે જ્યારે સંસદમાં આ મહિલા અનામત કાયદામાં સુધારા અને 2029માં તેના પ્રસ્તાવિત અમલીકરણ અંગે ચર્ચાઓ ચાલી રહી હતી.
સરકાર દ્વારા જાહેર કરાયેલ આ અધિસૂચના પ્રથમ નજરમાં મૂંઝવણ પેદા કરી શકે છે; એક તરફ આ કાયદામાં સુધારા બિલ પર સંસદમાં ચર્ચા ચાલી રહી છે, જ્યારે બીજી તરફ, ‘નારી શક્તિ વંદન અધિનિયમ’ 2023ના અમલીકરણની તારીખ પહેલાથી જ જાહેર કરી દેવામાં આવી છે. આખરે, આના રાજકીય પરિણામો શું છે, અને હવે જ્યારે સૂચના જાહેર કરવામાં આવી છે ત્યારે સુધારા બિલનું શું થશે?
મોદી સરકારે 203ના ‘નારી શક્તિ વંદન અધિનિયમ’ને ગુરુવારથી દેશભરમાં લાગુ કરી દીધો છે. સરકારે આ નિર્ણય એવા સમયે લીધો જ્યારે આ બાબતે સંસદીય ચર્ચા હજુ પણ ચાલુ છે. આ કાયદામાં ફેરફાર માટે ગઈકાલે એટલે કે ગુરુવારે લોકસભામાં રજૂ કરવામાં આવ્યો હતો. આ બિલ પર સંસદીય ચર્ચાઓ વચ્ચે, મોદી સરકારે 2023 માં પસાર થયેલ મહિલા અનામત કાયદા માટે સૂચના જાહેર કરી છે.
કેન્દ્રીય કાયદા મંત્રાલય દ્વારા જાહેર કરાયેલ સૂચનામાં જણાવાયું છે કે, બંધારણ (106મો સુધારો) અધિનિયમ, 2023ની કલમ 1 ની પેટા-કલમ (2) દ્વારા આપવામાં આવેલી સત્તાઓનો ઉપયોગ કરીને, કેન્દ્ર સરકાર 16 એપ્રિલ, 2026થી અધિનિયમની જોગવાઈ લાગૂ કરે છે. આ કાયદાને 2023માં રાષ્ટ્રપતિ દ્રૌપદી મુર્મુ દ્વારા રાષ્ટ્રપતિની સંમતિ આપવામાં આવી હતી; તેમાં એવી શરત મૂકવામાં આવી હતી કે કાયદો તે તારીખે અમલમાં આવશે જે પછીથી સરકાર દ્વારા તેના સત્તાવાર ગેઝેટમાં અધિસૂચિત કરવામાં આવશે.
મોદી સરકાર દ્વારા નારી શક્તિ અધિનિયમ માટે સૂચના જાહેર કરવી એ એક ગણતરીપૂર્વકની કાનૂની અને રાજકીય ચાલ છે. વરિષ્ઠ પત્રકાર અરવિંદ કુમાર સિંહ કહે છે કે એકવાર સંસદ કોઈ બિલ પસાર કરે છે અને ત્યારબાદ રાષ્ટ્રપતિ તેના પર સહી કરે છે, પછી તે ‘અધિનિયમ’ બની જાય છે; પરંતુ, જ્યાં સુધી સરકાર સત્તાવાર ગેઝેટમાં તેના અમલીકરણની અસરકારક તારીખ ઔપચારિક રીતે સૂચિત ન કરે ત્યાં સુધી તે અમલમાં માનવામાં આવતો નથી.
અરવિંદ સિંહ કહે છે કે, આવી અધિસૂચનાના કોઈપણ કાયદો ફક્ત કાગળ સુધી સીમિત રહે છે. હવે જ્યારે તે સત્તાવાર રીતે ભારતના બંધારણનો અભિન્ન ભાગ (106મા સુધારા તરીકે) બની ગયો છે. અત્યારે જે સંસદ સમક્ષ હાલમાં રજૂ કરાયેલ નવો સુધારો બિલ છે તે ત્યારે જ લાગૂ થઈ શકે છે જ્યારે અગાઉનો કાયદો યોગ્ય રીતે અમલમાં મૂકવામાં આવે. કોઈ એવી વસ્તુમાં ફેરફાર કરી શકાતો નથી જે હજુ સુધી અસ્તિત્વમાં નથી આવી.
તેઓ જણાવે છે કે ફોજદારી અને કરવેરા કાયદામાં પણ આવી સૂચનાઓ જાહેર કરવામાં આવી છે; તો અધિસૂચના એજભાવનામાં રજૂ કરવામાં આવી છે. સરકારને જ્યારે પણ જરૂરી બે-તૃતીયાંશ બહુમતી નહીં મળી શક્ત ત્યારે તે આવા પગલાં લે છે. કદાચ સરકારને ‘નારી શક્તિ અધિનિયમ’ માટે જરૂરી બહુમતી મેળવવાની વિશ્વાસ ન હોવાથી, સરકારે આ આગોતરા પગલાં લીધાં છે.
અરવિંદ સિંહ કહે છે કે, લોકસભામાં NDA પાસે બંધારણીય સુધારા બિલો – ખાસ કરીને સંસદ અને રાજ્ય વિધાનસભાઓમાં મહિલાઓ માટે બેઠકો અનામત રાખવા સંબંધિત નારી શક્તિ સુધારાઓ પસાર કરવા માટે પૂરતી સંખ્યાત્મક બહુમતી ન હોવાને કારણે, સરકારે તેના વિકલ્પો પર વિચાર કરતા ગુરુવારે સંસદમાં નવા બિલની રજૂઆત કરવા સાથે જ અગાઉના કાયદા માટે અધિસૂચના જાહેર કરવાનું પસંદ કર્યું. જો 2026નો સુધારો બિલ ગૃહમાં પસાર નહીં થાય તો, તો આ અધિસૂચના મૂળ કાયદાનીને બચાવી રાખવાનો દાવ છે. સરકારે ત્રણ સુધારા બિલ રજૂ કર્યા
નારી શક્તિ અધિનિયમ 2023 હેઠળ મહિલાઓને 2027ની વસ્તી ગણતરી અને ત્યારબાદની સીમાંકન પ્રક્રિયા પૂર્ણ થયા પછી 33 ટકા અનામત મળવાની હતી. એવામાં, મોદી સરકારે 2029ની ચૂંટણીમાં મહિલાઓને અનામત આપવાનો માર્ગ મોકળો કરવા માટે નારી શક્તિ અધિનિયમ 2023માં સુધારો કરવાનો નિર્ણય લીધો. આ માટે સંસદનું એક ખાસ સત્ર બોલાવવામાં આવ્યું હતું, જે દરમિયાન સરકારે એક સાથે ત્રણ બિલ રજૂ કર્યા હતા.
લોકસભામાં, મોદી સરકારે કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં 33 ટકા અનામત આપવા માટે એક બિલ રજૂ કર્યું. બીજું બંધારણ (131મો સુધારો) બિલ, 2026, જેમાં ‘વસ્તી’ની નવી વ્યાખ્યા અને સંસદમાં સભ્યોની સંખ્યા વધારવાનો પ્રયાસ કરે છે. ત્રીજું- સીમાંકન બિલ, 2026, લોકસભા અને રાજ્ય વિધાનસભા બંનેમાં બેઠકોની સંખ્યા વધારવાની યોજના છે. સરકારે રૂલ 66’ હેઠળ આ ત્રણેય બિલ લાવવાનું કામ કર્યું છે. આનો સીધો અર્થ એ છે કે મહિલા અનામત, સીમાંકન અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોને લગતા બિલોને હવે અલગ એન્ટિટી તરીકે ગણવામાં આવશે નહીં, પરંતુ એક જ ‘મહા-પ્રસ્તાવ’ છે.
શું ‘રૂલ 66’વાળો દાવ ઊલટો પડી ગયો?
સંસદીય કાર્યપ્રણાલીનું પુસ્તક રૂલ ઓફ પ્રોડસીજર એન્ડ કંડક્ટ ઓફ બિઝનેસ’નો નિયમ 66 એક ચોક્કસ તકનીકી જોગવાઈ છે. આ નિયમ ત્યારે અમલમાં આવે છે જ્યારે એક બિલ સંપૂર્ણપણે બીજા બિલ પર આધારિત હોય છે. બીજા શબ્દોમાં કહીએ તો, જો ‘બિલ B’ પસાર ન થયું, તો ‘બિલ A’નું કોઈ કાનૂની અસ્તિત્વ કે મહત્ત્વ રહેતું નથી. મોદી સરકારે નારી શક્તિ સુધારા બિલ અને સીમાંકન બિલને એકબીજા સાથે જોડીને ગૃહમાં રજૂ કર્યા છે.
નિયમ 66ના સસ્પેન્શનનો સીધો અર્થ એ છે કે મહિલા અનામત, સીમાંકન અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોને લગતા બિલો હવે વ્યક્તિગત રીતે મતદાન માટે નહીં, પરંતુ એક જ ‘સર્વગ્રાહી પ્રસ્તાવ’ તરીકે મતદાન માટે મૂકવામાં આવશે. આ પ્રકારે, ગૃહમાં મતદાન પ્રક્રિયા દરમિયાન, સંસદ સભ્યો પાસે હવે દરેક બિલ માટે અલગ બટન દબાવવાનો વિકલ્પ રહેશે નહીં; તેઓએ અથવા તો બધા બિલોને સામૂહિક રીતે પસાર કરવા માટે મતદાન કરવું પડશે અથવા તે બધાની વિરુદ્ધ મતદાન કરવું પડશે.
સંસદીય ચર્ચાઓ વચ્ચે, મોદી સરકારે ગુરુવારે એક અધિસૂચના જાહેર કરી છે. આ અંગે ટિપ્પણી કરતા, કોંગ્રેસના સાંસદ મનીષ તિવારીએ જણાવ્યું હતું કે, ‘એ અજીબ વાત છે કે સપ્ટેમ્બર 2023માં ગેઝેટમાં પહેલાથી જ સૂચિત કરાયેલ બિલ નિયમ 66ના સસ્પેન્શન પછી ફરીથી સૂચિત કરવામાં આવ્યું છે.’ નિયમ 66માં જણાવાયું છે કે જો કોઈ બિલ, ગૃહમાં કોઈ અન્ય બિલના પસાર થવા પર આધાર રાખે છે, પસાર થતું નથી, તો મૂળ બિલ અથવા મૂળ અધિનિયમ પણ નિષ્ક્રિય થઈ જાય છે.
લોકસભામાં કાર્યપદ્ધતિ અને કાર્યપદ્ધતિના નિયમોના નિયમ 66ને સ્થગિત કર્યા બાદ ગેઝેટમાં બિલને ફરીથી સૂચિત કરવું એ 106મા કાયદાને બચાવવાનો એક હતાશ પ્રયાસ લાગે છે, ખાસ કરીને જો 131મો સુધારો બિલ પસાર ન થઈ શકે તો. આવી પરિસ્થિતિઓમાં, જો બિલ ગૃહમાં મંજૂરી મેળવવામાં નિષ્ફળ જાય, તો હાલનો કાયદો પણ રદબાતલ થઈ જશે. આ જ કારણ છે કે સરકારે કાયદાને સાચવવા માટે અધિસૂચના જાહેર કરી છે, કારણ કે રાષ્ટ્રપતિની સંમતિ મળ્યા પછી સરકાર દ્વારા આવી કોઈ અધિસૂચના જાહેર કરી નહોતી..
વિપક્ષી નેતાઓએ જણાવ્યું છે કે આ પગલું સરકારની આશંકા દર્શાવે છે કે બંધારણીય સુધારા બિલો નીચલા ગૃહમાં પસાર થઈ શકશે નહીં. આ બિલો પર મતદાન શુક્રવારે લોકસભામાં થવાની અપેક્ષા છે. ગુરુવારે લોકસભામાં નિયમ 66 લાગુ કરવામાં આવ્યો હતો; આ નિયમ બિલોમાં સુધારા અથવા તેમના પસાર કરવા સંબંધિત છે. આ પગલા પાછળનો ઉદ્દેશ્ય ત્રણેય બિલોની એક સાથે વિચારણાને સરળ બનાવવાનો હતો.
બંધારણીય સુધારા બિલને સંસદના બંને ગૃહો દ્વારા ‘વિશેષ બહુમતી’ એટલે કે બે તૃતીયાંશ બહુમતીથી પસાર કરાવવું જરૂરી છે. એવામાં ગૃહમાં હાજર અને મતદાન કરી રહેલા બે તૃતીયાંશ સભ્યોનો ટેકો જરૂરી છે. એવામાં, આ સંખ્યા ગૃહના કુલ સભ્યપદના અડધાથી નીચે ન હોવી જોઈએ. એવામાં બધા સાંસદ ઉપસ્થિત હોય તો પહેલો પડકાર એક-તૃતીયાંશ સભ્યોનું સમર્થન એકત્રિત કરવાનું હશે.
લોકસભામાં હાલમાં 540 સભ્યો છે, જેમાં ત્રણ બેઠકો ખાલી છે. આમ, આ સુધારા બિલ પસાર કરવા માટે, સરકારને 360 મતોની જરૂર છે. NDAનું પોતાનું સંખ્યાબળ 293 છે, જે જરૂરી આંકડાથી 67 ઓછા. જો મતદાનથી દૂર રહેનારા સભ્યોની સંખ્યા ઘટી શકે છે, પરંતુ આ કમીને પહોંચી વળવા માટે આવા ગેરહાજર રહેવાનું પ્રમાણ અપવાદરૂપે વધારે હોવું જરૂરી છે.
વડાપ્રધાન મોદીએ લોકસભામાં વિપક્ષનો વિશ્વાસ જીતવા માટે વિવિધ વ્યૂહાત્મક દાવ ચાલ્યા હતા, સાથે-સાથે મહિલા મતદારોના મતનો ભય પણ બતાવ્યો. છતા વિપક્ષનું વલણ અડગ રહ્યું. એવામાં ત્રણ સુધારા બિલ પસાર કરવા મોદી સરકાર માટે એક મુશ્કેલ કાર્ય લાગી રહ્યું હતું. ધ ઇન્ડિયન એક્સપ્રેસના અહેવાલ મુજબ, ભાજપના સૂત્રોએ જણાવ્યું કે બિલ પસાર ન થવાથી સરકારની છબીને ઝટકો લાગી શકે છે એટલે સરકારે સાવચેતીનાં પગલાં લીધાં છે. આમ, મૂળ કાયદાનું અસ્તિત્વ બચાવી રાખવા માટે પગલું ઉઠાવ્યું છે.
પ્રાંતિજ ખાતે એ.પી.જવેલર્સ સાબરકાંઠા-અરવલ્લી જિલ્લાનો વિશાળ એક માત્ર શોરૂમ