વૈજ્ઞાનિક રીતે Euryale ferox તરીકે ઓળખાતું મખાના, એક જળચર પાક છે જે મુખ્યત્વે છીછરા તળાવો, તળાવો અને જળપ્લાવિત વિસ્તારોમાં ઉગાડવામાં આવે છે. આ છોડનો ખાદ્ય ભાગ તેનો બીજ છે, જેને શેક્યા કે પ્રોસેસ કર્યા પછી તે ફોક્સ નટ (મખાના) તરીકે વપરાય છે. અનુકૂળ હવામાન અને પરંપરાગત ખેતી પદ્ધતિઓના કારણે ભારત વિશ્વમાં મખાનાનું સૌથી મોટું ઉત્પાદક દેશ છે. તેનું મુખ્ય ઉત્પાદન બિહાર, પશ્ચિમ બંગાળ અને અસમમાં થાય છે.
સમય જતાં, મખાના બિહારના પરંપરાગત ખોરાકમાંથી સમગ્ર દેશમાં વ્યાપકપણે વપરાતા હેલ્ધી સુપરફૂડ તરીકે ઉભરી આવ્યું છે. આરોગ્ય પ્રત્યે વધતી જાગૃતિ, સરકારી નીતિઓ, વેલ્યુ-એડેડ સ્ટાર્ટઅપ્સ અને ખેડૂત ઉત્પાદક સંગઠનો (FPOs) ની આમાં મોટી ભૂમિકા રહી છે. આ ક્ષેત્રના મહત્વને ધ્યાનમાં રાખીને, સરકારે કેન્દ્રીય બજેટ 2025-26માં ‘રાષ્ટ્રીય મખાના બોર્ડ’ ની સ્થાપનાની જાહેરાત કરી હતી, જેનો ઔપચારિક પ્રારંભ 15 સપ્ટેમ્બર 2025ના રોજ બિહારમાં કરવામાં આવ્યો હતો.
આ ક્ષેત્રને વધુ મજબૂત કરવા માટે સરકારે 2025-26 થી 2030-31 સુધીના સમયગાળા માટે રૂ. 476.03 કરોડના બજેટ સાથે મખાના વિકાસની કેન્દ્રીય યોજનાને મંજૂરી આપી છે. આ યોજના હેઠળ વર્ષ 2025-26 માટે રૂ. 30 કરોડ અને વર્ષ 2026-27 માટે રૂ. 90 કરોડની રકમ મંજૂર કરવામાં આવી છે.
ઉત્પાદનમાં બિહારનું પ્રભુત્વ
ભારત મખાના ઉત્પાદનમાં વિશ્વમાં અગ્રેસર છે. દેશના કુલ ઉત્પાદનમાં બિહારનો હિસ્સો લગભગ ત્રણ-ચતુર્થાંશ છે અને વૈશ્વિક પુરવઠામાં તેનો હિસ્સો 80 થી 85 ટકા જેટલો છે. ઉત્તર બિહારના કોસી બેસિનના સુપૌલ, સહરસા, મધેપુરા ઉપરાંત મિથિલા અને સીમાંચલ વિસ્તારો મખાના ખેતીના મુખ્ય કેન્દ્રો છે.
2024-25 ઉત્પાદન: ભારતનું કુલ ઉત્પાદન 63,910 મેટ્રિક ટન (MT) હતું (સરેરાશ ઉત્પાદકતા: 2.03 MT/હેક્ટર).
2025-26 અંદાજ: દેશનું કુલ ઉત્પાદન વધીને 80,590 MT (સરેરાશ ઉત્પાદકતા: 2.34 MT/હેક્ટર) થવાનો અંદાજ છે.
બિહારનું યોગદાન (2025-26): બિહારનું ઉત્પાદન 60,000 MT અને સરેરાશ ઉત્પાદકતા 2.00 MT/હેક્ટર રહી છે.
તળાવો ઉપરાંત હવે ‘ફિલ્ડ-સિસ્ટમ’ ખેતી જેવી આધુનિક પદ્ધતિઓ અને ‘સ્વર્ણ વૈદેહી’ તથા ‘સબૌર મખાના-1’ જેવી સુધારેલી જાતોના ઉપયોગથી ઉત્પાદકતામાં મોટો સુધારો થયો છે.
નિકાસ અને સ્થાનિક બજારના આંકડા
ભારત વાર્ષિક 0.6 લાખ મેટ્રિક ટનથી વધુ મખાનાનું ઉત્પાદન કરે છે, જેમાંથી આશરે 40% (0.23-0.25 લાખ MT) નિકાસ થાય છે અને બાકીનો જથ્થો સ્થાનિક બજારમાં વપરાય છે.
Geographic Reference
બજારનું કદ અને કિંમતો: સ્થાનિક મખાના બજારમાં 2021-22 થી 2024-25 વચ્ચે વાર્ષિક 17-18% નો વૃદ્ધિ દર નોંધાયો છે. વર્ષ 2029-30 સુધીમાં આ બજાર રૂ. 11,000 થી 12,000 કરોડ સુધી પહોંચવાનો અંદાજ છે. મખાનાની સરેરાશ કિંમતો 2020-22 દરમિયાન રૂ. 500 પ્રતિ કિલોગ્રામથી વધીને 2025માં રૂ. 1,250 પ્રતિ કિલોગ્રામ થઈ ગઈ છે.
સ્થાનિક વપરાશ: ભારતમાં પોપ્ડ મખાનાનો માસિક સ્થાનિક વપરાશ 3,000-3,500 MT છે, જે તહેવારોમાં વધીને 5,000 MT થાય છે. બ્રાન્ડેડ FMCG અને સંગઠિત સ્નેક કંપનીઓ માસિક 1,800-2,000 MT નો વપરાશ કરે છે, જ્યારે અસંગઠિત રિટેલ બજાર 1,200-1,400 MT નો વપરાશ કરે છે.
નવો HSN કોડ અને નિકાસ ડેટા:
2025 પહેલા મખાના માટે ચોક્કસ HSN કોડ ન હતો. DGFT એ 2025માં પોપ્ડ મખાના અને અન્ય પ્રોડક્ટ્સ માટે અલગ HSN કોડ બહાર પાડ્યો. વર્ષ 2025-26માં ભારતે રૂ. 19,296.08 લાખની કિંમતનું 7,264.89 MT મખાના પ્રોડક્ટ્સનું નિકાસ કર્યું છે.
યોજનાની સફળતા અને ખેડૂતોને લાભ
કેન્દ્રીય યોજના હેઠળ વિવિધ રાજ્યોમાં 1,010 હેક્ટર વધારાનો વિસ્તાર મખાનાની ખેતી હેઠળ લાવવામાં આવ્યો છે અને 73 હેક્ટરમાં બીજ ઉત્પાદન કાર્યક્રમ આવરી લેવાયો છે. ખેડૂતો માટે 89 ફ્રન્ટ લાઇન પ્રદર્શન (FLDs), સેમિનાર અને તાલીમ કાર્યક્રમો યોજવામાં આવ્યા હતા. વર્ષ 2025-26માં દેશભરના 8,159 ખેડૂતોને આ યોજનાનો સીધો લાભ મળ્યો છે.
પોષક મૂલ્ય અને આરોગ્યપ્રદ ગુણો
મખાના ઓછું ગ્લાયસેમિક લોડ ધરાવે છે, જે ડાયાબિટીસના દર્દીઓ માટે અત્યંત ગુણકારી છે. તે હૃદયનું સ્વાસ્થ્ય જાળવવામાં, પાચનમાં અને એન્ટી-એજિંગ ગુણો માટે જાણીતું છે.
ચરબી (Fat): પ્રતિ 100 ગ્રામ માત્ર 0.33 ગ્રામ (અત્યંત ઓછી).
પ્રોટીન: આશરે 95 ટકા પ્રોટીન પાચનક્ષમતા ધરાવે છે.
તેનું અમીનો એસિડ પ્રોફાઇલ અને કેમિકલ સ્કોર માછલીની સમકક્ષ માનવામાં આવે છે.
મખાના પ્રોસેસિંગ અને ટેકનોલોજી
મખાનાના ઉત્પાદનમાં ખેતર સ્તરે કાપણી, પ્રાથમિક પ્રોસેસિંગ (સફાઈ, સુકવણી, શેકવું/પોપિંગ) અને દ્વિતીયક પ્રોસેસિંગ (ગ્રેડિંગ, પોલિશિંગ, ફ્લેવર્ડ મખાના, લોટ વગેરે) સમાવિષ્ટ છે.
NRCM એ કાંટા વગરના સિંગોડા અને મખાનાની સુધારેલી જાતો વિકસાવી છે તેમજ મખાના-સહ-મત્સ્ય પાલનને પ્રોત્સાહન આપ્યું છે. સેન્ટરે ખેડૂતો અને વિવિધ સંસ્થાઓને 15,824.1 કિલોગ્રામ ઉચ્ચ ગુણવત્તાવાળા બીજ વિતરિત કર્યા છે. 2012 થી 2023 વચ્ચે 3,000 થી વધુ ખેડૂતોને તાલીમ આપવામાં આવી છે અને 24 ગ્રામીણ સાહસોને તકનીકી મદદ પૂરી પાડવામાં આવી છે. આ ઉપરાંત, મખાના સીડ વોશર, ગ્રેડર, રોસ્ટિંગ મશીન અને પોપિંગ મશીન જેવા આધુનિક સાધનો વિકસાવીને તેનું વ્યાપારીકરણ કરવામાં આવ્યું છે.