આ એક રસપ્રદ હવામાનની ઘટના છે, જેને સામાન્ય રીતે દરેક ભારતીય ચોમાસું કહે છે. અરબી શબ્દ ‘મૌસીમ’નો અર્થ સીઝન એટલે કે ઋતુ થાય છે, અને આ રીતે ચોમાસું શબ્દ આવ્યો છે. હંમેશા દક્ષિણ-પશ્ચિમ ચોમાસાની જ ઘણીવાર ચર્ચા થાય છે, પરંતુ દર વર્ષે દેશમાં બે અલગ અલગ ચોમાસા આવે છે. હવે જ્યારે આ વખતે ચોમાસું વહેલું આવી ગયું છે અને કેરળમાં શરુ થવાનું છે, ત્યારે તે આવે છે ક્યાંથી તે સમજવું મહત્વપૂર્ણ છે. ભારત હજારો કિલોમીટર દૂર રહેલા ‘અલ નીનો’થી કેમ ચિંતિત છે?
ચોમાસું કેવી રીતે બને છે?, હકીકતમાં, ઉનાળામાં જમીન આસપાસના સમુદ્ર કરતાં વધુ ઝડપથી ગરમ થતી હોય છે. જમીન ઉપરની ગરમ હવા ઉપર ઉઠે છે, જે નીચા દબાણનું કારણ બને છે. આ સમુદ્ર ઉપરના ઉચ્ચ દબાણવાળા વિસ્તારોમાંથી ઠંડી, ભેજવાળી હવાને આકર્ષે છે. આ પવનો ચોમાસાના પવનોના રૂપમાં જમીન તરફ ફૂંકાય છે.
જ્યારે આ પવનો જમીન પર પહોંચે છે અને પર્વતમાળાઓ સાથે અથડાય છે, ત્યારે તે ભારે વરસાદનું કારણ બને છે. જો કે, શિયાળામાં આનાથી વિપરીત થાય છે, ઠંડી જમીન પરથી પવનો ચોમાસાના પવનો તરીકે સમુદ્ર તરફ પાછા વહે છે. આ ચોમાસા પાછળનું વિજ્ઞાન છે. આ ઉપરાંત, એ પણ જાણી લો કે, ભારતમાં વરસાદ લાવનારા ચોમાસાના વાદળો હિંદ મહાસાગર, અરબી સમુદ્ર અને બંગાળની ખાડીના ગરમ પાણી ઉપર બને છે.
ભારતીયો 10-11 મહિના સુધી ચોમાસાની રાહ જુએ છે, કારણ કે તે ફક્ત આપણા માટે વરસાદની ઋતુ જ નથી. પરંતુ આ અનોખી આબોહવા પ્રણાલી ભારતીયો અને સમગ્ર અર્થતંત્ર માટેની જીવનરેખા છે. આ પ્રણાલી સીધી અને પરોક્ષ રીતે દેશના સામાજિક-આર્થિક માળખાને અસર કરે છે. ચોમાસાનો વરસાદ ખેતી માટે મહત્વપૂર્ણ છે. ઉત્પાદકતા અને ખાદ્યપદાર્થોના ભાવ સારા ચોમાસા સાથે જોડાયેલા હોય છે. દેશના જળ ભંડારને ફરીથી ભરવા અને વીજળી ઉત્પાદન માટે પણ વરસાદ ખુબ મહત્વપૂર્ણ છે.
હા, બીજા ચોમાસાની ચર્ચા ઓછી થાય છે, પરંતુ જેમ જેમ દક્ષિણ-પશ્ચિમ ચોમાસું નબળું પડવાનું શરૂ થાય છે, તેમ તેમ ઉત્તર-પૂર્વ ચોમાસું ઓક્ટોબર સુધીમાં આવે છે. આને પાછું ફરતું ચોમાસુ કહેવામાં આવે છે. તે ઓછા સમયનું અને ઓછો ફેલાવો ધરાવતું હોય છે, તેમ છતાં તે દક્ષિણ ભારત માટે મહત્વપૂર્ણ હોય છે.
તમે અલ નીનો વિશે સાંભળ્યું હશે. આ વર્ષે, હવામાન વિભાગ તેના કારણે ચોમાસાના વરસાદમાં ઘટાડો થવાની આગાહી કરી રહ્યું છે. સ્પેનિશ શબ્દ અલ નીનોનો અર્થ ‘નાનું બાળક’ થાય છે, અને આ નામ પેરુવિયન માછીમારો દ્વારા આપવામાં આવ્યું હતું. સામાન્ય રીતે, વિષુવવૃત્ત નજીક ટ્રેડ વિન્ડ્સ પૂર્વથી પશ્ચિમ તરફ, એટલે કે, દક્ષિણ અમેરિકાથી એશિયા તરફ ફૂંકાય છે, અને આ ગરમ પાણીને એશિયા અને ઓસ્ટ્રેલિયા તરફ ધકેલે છે. જોકે, અલ નીનો દરમિયાન, ટ્રેડ વિન્ડ્સ નબળા પડે છે, અને ગરમ પાણી એશિયાને બદલે દક્ષિણ અમેરિકા (પેરુવિયન કિનારો) તરફ વહેવા માંડે છે.
હકીકતમાં, અલ નીનો એક કુદરતી આબોહવાની ઘટના છે, જે પેસિફિક મહાસાગરમાં થાય છે અને ભારત સહિત વિશ્વભરના હવામાનને અસર કરે છે. દક્ષિણ અમેરિકાના દરિયાકાંઠે, ખાસ કરીને પેરુની નજીક અને વિષુવવૃત્તીય પ્રશાંત મહાસાગરના પૂર્વીય ભાગોમાં ગરમ પાણી એકઠું થાય છે. સમુદ્રના તાપમાનમાં આ વધારો વિશ્વભરમાં પવન અને વાદળોની ગતિશીલતામાં ફેરફાર કરે છે, જેના કારણે નિયમિત પવન પેટર્નમાં વિક્ષેપ પડે છે. પરિણામે, ભારતમાં નબળું અને મોડેથી આવનારા ચોમાસા તરીકે અનુભવાય છે.
અલ નીનો વર્ષ દરમિયાન, ભારત તરફ ભેજવાળી હવાનો સામાન્ય પ્રવાહ ખોરવાઈ જાય છે. વરસાદ ઓછો થાય છે અને દુષ્કાળ પડી શકે છે. 1950થી, અત્યાર સુધી, 16 અલ નીનો વર્ષ થયા છે. આમાંથી ભારતમાં 7 વર્ષ એવા રહ્યા કે જેમાં ચોમાસાનો વરસાદ સામાન્ય કરતા ઓછો જોવા મળ્યો હતો.